Koinot

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 473–474-b. — ziyouz.com

Koinot — makon va zamonda bepoyon borliq, çeksiz moddiy olam. Har xil alohida jismlarni, ularning sistemalarini, moddalarning harakati jarayonida vujudga keladigan kosmik obyektlarni (Yerga Qaraganda bir neça mln. marta katta) öz içiga oladi. Olamda sodir böladigan turli hodisalar özaro boğliq va bir-birini taqazo etadi. Ular fazo va vaktga boğliq holda rivojlanadi. Bu aloqalarga böysunadigan qonuniyatlarni örganiş tabiatşunoslikning asosiy vazifasidir. Moddaning K.da makon va zamonda taqsimlanişi, turli kosmik jismlar va ularning tizimlari astronomiyada, K.ning umumiy tuzilişi, ötmişi va kelajagiga oid masalalar kosmologiyada örganiladi.

Jamiyat taraqqiyotining xar bir bosqiçida insoniyat K.ning biror çegarasini örgana olgan. I. t. usullari va astronomik asboblar takomillaşgan sari, K.ni kuzatiş çegaralari kengayib, tadqiqotlar yanada çuqurroq, insoniyat bilimi haqiqatga yanada yaqinroq bölib borgan. Dastlab, inson özi yaşab turgan joy va uning yaqin atrofini, osmonda közga taşlanib turadigan jismlarni birgalikda K. deb tuşungan. Yerning şarsimonligi ma'lum bölgandan keyin markazda Yer va uning atrofida aylanuvçi ğoyat katta osmon gumbazi K. hisoblangan. Beruniy, Uluğbek, N. Kopernik, J. Bruno, G. Galiley, I. Kepler, I. Nyuton va b.ning işlari K. haqida tasavvur hosil qilişda haqiqiy inqilob böldi hamda Yerning K.dagi vaziyati haqidagi, sayyoralarning harakat qonunlari haqidagi va b. fanlarga asos solindi. Quyoş sistemasi haqida haqiqatga birmunça yaqin tasavvur vujudga keldi. 19-a.da rus astronomi V. Ya. Struve, nemis astronomi F. Bessel va b. olimlar K.ni tadqiq etişda yangilik — yaqin yulduzlargaça bölgan masofani aniqlaydigan yangi sahifani oçdilar. Yulduzlarning sayyoralarga qaraganda köp marta uzoqligi aniqlandi. Galaktika haqida tuşunça paydo böddi. Faqat 20-a. 30-y.laridagina uning ölçamlari va tuzilişi haqida umumiy ma'lumotlar olindi. Bu davrda osmondagi tumansimon spiral va elliptik obyektlarning Galaktikadan taşqarida joylaşganligi, ularning har biri Galaktikaga öxşaş bir neça ön milliard yulduzdan taşkil topgan mustaqil galaktikalar ekanligi isbotlandi. K.ni kuzatişdagi yangi texnik vositalar (kosmik zondlar, kosmik apparat) ning paydo bölişi yangi kaşfiyotlarning yaratilişiga olib keldi. Mas, Yer, Oy, Venera, Mars, Merkuriy, Yupiter va ularni qurşab olgan fazolar haqida köpgina yangi ma'lumotlar olindi. Yer sun'iy yuldoşlarişn foydalaniş natijasida fanning amaliy tarmoqlari, xususan, kosmik yerşunoslik — tabiiy muhit, yer resurslari, geogr., geol., okeanşunoslik va b. masalalarni örganuvçi fanlar majmui vujudga keldi. Navbatda ularning birgalikda olingan sistemasi — Metagalaktikank örganiş muammosi turadi. Astronomik asboblar bizdan bir neça mlrd. yoruğlik yili uzoqlikdagi obyektlarni kuzatiş imkonini beradi. 1963 y.da kaşf qilingan kvazarlar bundan xam uzoqda joylaşgan. K.ning örganilayotgan qismi çegaralanganligi uning makon va zamonda çeksizligiga zid bölmay, fan va texnikaning ayni paytdagi taraqqiyot çegarasini belgilaydi.

K.dagi moddalarning asosiy tarkibi plazmadan iborat. Biroq, K.da öta ziç tabiatli («qora öra»), şuningdek, asosan, aynigan gazlardan iborat bölgan obyektlar (neytron yulduzlar) ham bor. Yulduzlar va galaktikalarning öziga xos xususiyatlari uning sirtida portlaşlar va moddalarning otilişi vaqtida yuqori faollik mavjudligi hisoblanadi (yangi yulduzlar, çaqnaydigan yulduzlar, yadrosi faol galaktikalar).

Yer materik jismlarining yoşi zamonaviy hisoblaşlarga köra, örtaça 4,6 mlrd. yilni, Quyoşniki — 5 mlrd. yildan ortiqni, Galaktikalarniki — 10 mlrd. yilni taşkil etadi.

Astronomiya fani Quyoş sistemasi, yulduzlar va galaktikalar olamidagi fizik qonuniyatlar va evolyutsiya qonunlari xamda sabablarini örganmoqda. Köpgina kosmik jismlar va ular sistemalarining tarkib topiş jarayonlari juda sekin — millionlab va milliardlab yil davomida boradi. Quyoş sistemasining kosmogoniyayeçni örgana borib, uning tuzilişi va jismlarning hosil böliş tarkibi haqidagi ma'lumotlarga asoslaniş mumkin.

Ilgari, K.dagi barça jismlar massasi, asosan, yulduzlarda töplangan, sayyoralar va mayda jismlar (kometa, meteor jism, gaz, çang va b.) uning ozgina qismini taşkil etadi deb faraz qilinar edi. Endilikda yulduzlarning paydo bölişi va taraqqiyotida galaktikalar yadrosi faol ahamiyati aniqlandi, noyob kvazarlar gravitatsion linzalar kaşf qilindi K. massasining asosiy qismi galaktikada töplangan deyiş mumkin. Galaktikalarning özaro uzoqlaşişi galaktikalar kaçonlardir bir joyda töplangan öta ziç jiyemdan iborat bölganligidan dalolat beradi.

Ad.: Agekyan T.A., Zvyozdi, galaktiki, Metagalaktika, 2 izd. M., 1970; Nuritdinov S.N., Koinot orollari, T., 1978; Nuritdinov S. N., Somon yöli fizikasi, T., 1989.

Mamadmuso Mamadazimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОИНОТ — макон ва замонда бепоён борлиқ, чексиз моддий олам. Ҳар хил алоҳида жисмларни, уларнинг системаларини, моддаларнинг ҳаракати жараёнида вужудга келадиган космик объектларни (Ерга Қараганда бир неча млн. марта катта) ўз ичига олади. Оламда содир бўладиган турли ҳодисалар ўзаро боғлиқ ва бир-бирини тақазо этади. Улар фазо ва вактга боғлиқ ҳолда ривожланади. Бу алоқаларга бўйсунадиган қонуниятларни ўрганиш табиатшуносликнинг асосий вазифасидир. Модданинг К.да макон ва замонда тақсимланиши, турли космик жисмлар ва уларнинг тизимлари астрономияда, К.нинг умумий тузилиши, ўтмиши ва келажагига оид масалалар космологияда ўрганилади.

Жамият тараққиётининг хар бир босқичида инсоният К.нинг бирор чегарасини ўргана олган. И. т. усуллари ва астрономик асбоблар такомиллашган сари, К.ни кузатиш чегаралари кенгайиб, тадқиқотлар янада чуқурроқ, инсоният билими ҳақиқатга янада яқинроқ бўлиб борган. Дастлаб, инсон ўзи яшаб турган жой ва унинг яқин атрофини, осмонда кўзга ташланиб турадиган жисмларни биргаликда К. деб тушунган. Ернинг шарсимонлиги маълум бўлгандан кейин марказда Ер ва унинг атрофида айланувчи ғоят катта осмон гумбази К. ҳисобланган. Беруний, Улуғбек, Н. Коперник, Ж. Бруно, Г. Галилей, И. Кеплер, И. Ньютон ва б.нинг ишлари К. ҳақида тасаввур ҳосил қилишда ҳақиқий инқилоб бўлди ҳамда Ернинг К.даги вазияти ҳақидаги, сайёраларнинг ҳаракат қонунлари ҳақидаги ва б. фанларга асос солинди. Қуёш системаси ҳақида ҳақиқатга бирмунча яқин тасаввур вужудга келди. 19-а.да рус астрономи В. Я. Струве, немис астрономи Ф. Бессель ва б. олимлар К.ни тадқиқ этишда янгилик — яқин юлдузларгача бўлган масофани аниқлайдиган янги саҳифани очдилар. Юлдузларнинг сайёраларга қараганда кўп марта узоқлиги аниқланди. Галактика ҳақида тушунча пайдо бўдди. Фақат 20-а. 30-й.ларидагина унинг ўлчамлари ва тузилиши ҳақида умумий маълумотлар олинди. Бу даврда осмондаги тумансимон спираль ва эллиптик объектларнинг Галактикадан ташқарида жойлашганлиги, уларнинг ҳар бири Галактикага ўхшаш бир неча ўн миллиард юлдуздан ташкил топган мустақил галактикалар эканлиги исботланди. К.ни кузатишдаги янги техник воситалар (космик зондлар, космик аппарат) нинг пайдо бўлиши янги кашфиётларнинг яратилишига олиб келди. Мас, Ер, Ой, Венера, Марс, Меркурий, Юпитер ва уларни қуршаб олган фазолар ҳақида кўпгина янги маълумотлар олинди. Ер сунъий йулдошларищн фойдаланиш натижасида фаннинг амалий тармоқлари, хусусан, космик ершунослик — табиий муҳит, ер ресурслари, геогр., геол., океаншунослик ва б. масалаларни ўрганувчи фанлар мажмуи вужудга келди. Навбатда уларнинг биргаликда олинган системаси — Метагалактиканк ўрганиш муаммоси туради. Астрономик асбоблар биздан бир неча млрд. ёруғлик йили узоқликдаги объектларни кузатиш имконини беради. 1963 й.да кашф қилинган квазарлар бундан хам узоқда жойлашган. К.нинг ўрганилаётган қисми чегараланганлиги унинг макон ва замонда чексизлигига зид бўлмай, фан ва техниканинг айни пайтдаги тараққиёт чегарасини белгилайди.

К.даги моддаларнинг асосий таркиби плазмадан иборат. Бироқ, К.да ўта зич табиатли («қора ўра»), шунингдек, асосан, айниган газлардан иборат бўлган объектлар (нейтрон юлдузлар) ҳам бор. Юлдузлар ва галактикаларнинг ўзига хос хусусиятлари унинг сиртида портлашлар ва моддаларнинг отилиши вақтида юқори фаоллик мавжудлиги ҳисобланади (янги юлдузлар, чақнайдиган юлдузлар, ядроси фаол галактикалар).

Ер материк жисмларининг ёши замонавий ҳисоблашларга кўра, ўртача 4,6 млрд. йилни, Қуёшники — 5 млрд. йилдан ортиқни, Галактикаларники — 10 млрд. йилни ташкил этади.

Астрономия фани Қуёш системаси, юлдузлар ва галактикалар оламидаги физик қонуниятлар ва эволюция қонунлари хамда сабабларини ўрганмоқда. Кўпгина космик жисмлар ва улар системаларининг таркиб топиш жараёнлари жуда секин — миллионлаб ва миллиардлаб йил давомида боради. Қуёш системасининг космогонияечни ўргана бориб, унинг тузилиши ва жисмларнинг ҳосил бўлиш таркиби ҳақидаги маълумотларга асосланиш мумкин.

Илгари, К.даги барча жисмлар массаси, асосан, юлдузларда тўпланган, сайёралар ва майда жисмлар (комета, метеор жисм, газ, чанг ва б.) унинг озгина қисмини ташкил этади деб фараз қилинар эди. Эндиликда юлдузларнинг пайдо бўлиши ва тараққиётида галактикалар ядроси фаол аҳамияти аниқланди, ноёб квазарлар гравитацион линзалар кашф қилинди К. массасининг асосий қисми галактикада тўпланган дейиш мумкин. Галактикаларнинг ўзаро узоқлашиши галактикалар качонлардир бир жойда тўпланган ўта зич жиемдан иборат бўлганлигидан далолат беради.

Ад.: Агекян Т.А., Звёзды, галактики, Метагалактика, 2 изд. М., 1970; Нуритдинов С.Н., Коинот ороллари, Т., 1978; Нуритдинов С. Н., Сомон йўли физикаси, Т., 1989.

Мамадмусо Мамадазимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.