Köknöxat
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 845–846-b. — ziyouz.com
Köknöxat (Pisum), örisnuxat -dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik va köp yillik ösimliklar turkumi, dukkaqli don va sabzavot ekini. Yevropa, Ğarbiy Osiyo, Şim. Afrikada 6—7 turi uçraydi. Jahondagi köpgi-va mamlakatlarda K.ning madaniy (P.sativum) turi köproq yetiştirila-di (uning ekma, dala, osiyo, Kavkaz kenja turlari bor). Dehqonçilikda qadimdan (mil. av. 4-a.dan) ekiladi. K. AQŞ, Xitoy, Hindiston, Ukraina, Rossiyada köp ekiladi. Özbekistonda K. oraliq ekin va kökat öğit sifatida yetiştiriladi. Namsevar, sovuqqa çidamli ekin. Ildizi uq ildiz, ildizida tuganaqlar hosil böladi (bir mavsum davomida 50—80 kg/ga sof biologik azot tuplaydi). Poyasi utsimon, çirmaşib ösadi, navlariga qarab öz. 70—120 sm. dan 300 sm gaça boradi. Bargi murakkab, juft patsimon, jingalaqlari bor. Guli kapalaksimon, turlariga qarab rangi oq, qizil, kök. Mevasi dukkak, çözinçoq, qiliçsimon. Dukkagida 4—10 ta don böladi. 1000 ta donning vazni 100—250 g. Uruği 1—5° da unib çiqadi. Maysasi —3 —8° sovuqqa çidaydi. Ösişi va rivojlanişi uçun eng qulay harorat 17—20°. Vegetatsiya davri 75—100 (45—120) va undan ortiq kun. Özidan çanglanadi. K.ning doni oqsilga boy. Donidan oziq-ovqat (yorma, un, kök dumbul nöxatidan konservalar) va poyasidan xaşak (kök massa, piçan, sevaj, somon) tayyorlanadi. Kök nöxati tarkibida 6,5% oqsil, 11,0% uglevodlar, 4,2% qand, 1% kletçatka, vitaminlar, mikroelementlar bor. K. doni aralaş yem sanoatida köp işlatiladi (1 ozuqa birligida 150 g dan köproq hazm böladigan protein mavjud). K. yem-xaşak, közgi ğalla, sabzavot ekinlaridan böşagan yerdarga ekiladi. Asosan, erta bahorda, ba'zan közda (okt. oyida) tor va keng qatorlab (çirmaşib ösadigan navlariga tayanç ösimliklar — suli, arpa qöşib) ekiladi. Hosildorligi don böyiça 20— 40 s/ga.
Özbekistonda şirin va nim şirin navlari kök dukkagi va don uçun yetiştiriladi. Xaşaki K.ning ekiladigan navlari: Vostok 84, Vostok 55 (2001)
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎКНЎХАТ (Pisum), ўриснухат -дуккаклилар оиласига мансуб бир йиллик ва кўп йиллик ўсимликлар туркуми, дуккақли дон ва сабзавот экини. Европа, Ғарбий Осиё, Шим. Африкада 6—7 тури учрайди. Жаҳондаги кўпги-ва мамлакатларда К.нинг маданий (P.sativum) тури кўпроқ етиштирила-ди (унинг экма, дала, осиё, Кавказ кенжа турлари бор). Деҳқончиликда қадимдан (мил. ав. 4-а.дан) экилади. К. АҚШ, Хитой, Ҳиндистон, Украина, Россияда кўп экилади. Ўзбекистонда К. оралиқ экин ва кўкат ўғит сифатида етиштирилади. Намсевар, совуққа чидамли экин. Илдизи уқ илдиз, илдизида туганақлар ҳосил бўлади (бир мавсум давомида 50—80 кг/га соф биологик азот туплайди). Пояси утсимон, чирмашиб ўсади, навларига қараб ўз. 70—120 см. дан 300 см гача боради. Барги мураккаб, жуфт патсимон, жингалақлари бор. Гули капалаксимон, турларига қараб ранги оқ, қизил, кўк. Меваси дуккак, чўзинчоқ, қиличсимон. Дуккагида 4—10 та дон бўлади. 1000 та доннинг вазни 100—250 г. Уруғи 1—5° да униб чиқади. Майсаси —3 —8° совуққа чидайди. Ўсиши ва ривожланиши учун энг қулай ҳарорат 17—20°. Вегетация даври 75—100 (45—120) ва ундан ортиқ кун. Ўзидан чангланади. К.нинг дони оқсилга бой. Донидан озиқ-овқат (ёрма, ун, кўк думбул нўхатидан консервалар) ва поясидан хашак (кўк масса, пичан, севаж, сомон) тайёрланади. Кўк нўхати таркибида 6,5% оқсил, 11,0% углеводлар, 4,2% қанд, 1% клетчатка, витаминлар, микроэлементлар бор. К. дони аралаш ем саноатида кўп ишлатилади (1 озуқа бирлигида 150 г дан кўпроқ ҳазм бўладиган протеин мавжуд). К. ем-хашак, кўзги ғалла, сабзавот экинларидан бўшаган ердарга экилади. Асосан, эрта баҳорда, баъзан кўзда (окт. ойида) тор ва кенг қаторлаб (чирмашиб ўсадиган навларига таянч ўсимликлар — сули, арпа қўшиб) экилади. Ҳосилдорлиги дон бўйича 20— 40 ц/га.
Ўзбекистонда ширин ва ним ширин навлари кўк дуккаги ва дон учун етиштирилади. Хашаки К.нинг экиладиган навлари: Восток 84, Восток 55 (2001)
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.