Koks kimyosi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 479-b. — ziyouz.com
Koks kimyosi — kimyo fanining bir bölimi, toşkömirning tarkibi, tuzilişi, kimyoviy xossalarini örganadi, kokslaş usullari b-n toşkömirdan koks va b. kimyoviy mahsulotlar oliş ustida tadqiqotlar olib boradi. Toşkömirni kokslaş bir neça jarayondan iborat: kömirni kokslaşga tayyorlaş (boyitiş, maydalaş, aralaştiriş, quritiş); kömirlaş aralaşmasini kokslaş; hosil bölgan uçuvçan gazlarni tutiş va ularni qayta işlaş; qattiq qoldiq — koksni sovitiş va navlarga ajratiş. Kokslanuvçi toşkömirning turi, navi, makromolekulalarining tuzilişi va kokslaniş jarayonining ketişiga qarab 1 t kömirdan 650—750 kg koks, 140—150 kg koks gazi, 30—40 kg toşkömir smolasi, 10—15 kg «xom benzol», 3 kg atrofida ammiak va vodorod sulfid hosil böladi. Kimyo sanoati va xalq xöjaligining boşqa sohalarida kokslaniş mahsulotlaridan H2, CH4, NH3, etilen, benzol, toluol, ksilollar, solvent, naftalin, fenol, krezollar, piridinlar, S, NaSCN, (NH4)2S, (NH4)2 SO4, karbazol, antratsen, piren, smolalar, toşkömir moyi va b. qöllaniladi. Bu moddalar azotli öğitlar, polimerlar, malein va ftal angidridlar i.ç.da boşlanğiç xom aşyo, anilin böyoqlar i.ç.da oraliq mahsulot, elektrodlar i.ç.da boğlovçi, taxta va ğölalarga şimdiriladigan moy, quriliş materiallari (mas, kislotaga çidamli koşinlar, linoleum, olovbardoş materiallar, pestitsidlar, sintetik yuviş vositalari, dori preparatlar, vitaminlar va b. i.ç.da xom aşyo sifatida işlatiladi. K.k.ning rivojlanişi qora va rangli metallurgiyaning rivojlanişi b-n boğliq. Metallurgiya sanoatida temir, mis, qörğoşin va b. metallarni rudalaridan qaytarib olişda K.k.ning ahamiyati katta. Sanoatda qöllaniladigan koksning maxsus navlarini termik işlov beriş va saralaş yöli b-n oliş, sifatini yaxşilaş K.k.ning asosiy vazifalaridandir.
Sayfuddin Nasriddinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОКС КИМЁСИ — кимё фанининг бир бўлими, тошкўмирнинг таркиби, тузилиши, кимёвий хоссаларини ўрганади, кокслаш усуллари б-н тошкўмирдан кокс ва б. кимёвий маҳсулотлар олиш устида тадқиқотлар олиб боради. Тошкўмирни кокслаш бир неча жараёндан иборат: кўмирни кокслашга тайёрлаш (бойитиш, майдалаш, аралаштириш, қуритиш); кўмирлаш аралашмасини кокслаш; ҳосил бўлган учувчан газларни тутиш ва уларни қайта ишлаш; қаттиқ қолдиқ — коксни совитиш ва навларга ажратиш. Коксланувчи тошкўмирнинг тури, нави, макромолекулаларининг тузилиши ва коксланиш жараёнининг кетишига қараб 1 т кўмирдан 650—750 кг кокс, 140—150 кг кокс гази, 30—40 кг тошкўмир смоласи, 10—15 кг «хом бензол», 3 кг атрофида аммиак ва водород сульфид ҳосил бўлади. Кимё саноати ва халқ хўжалигининг бошқа соҳаларида коксланиш маҳсулотларидан Н2, СН4, NH3, этилен, бензол, толуол, ксилоллар, сольвент, нафталин, фенол, крезоллар, пиридинлар, S, NaSCN, (NH4)2S, (NH4)2 SO4, карбазол, антрацен, пирен, смолалар, тошкўмир мойи ва б. қўлланилади. Бу моддалар азотли ўғитлар, полимерлар, малеин ва фталь ангидридлар и.ч.да бошланғич хом ашё, анилин бўёқлар и.ч.да оралиқ маҳсулот, электродлар и.ч.да боғловчи, тахта ва ғўлаларга шимдириладиган мой, қурилиш материаллари (мас, кислотага чидамли кошинлар, линолеум, оловбардош материаллар, пестицидлар, синтетик ювиш воситалари, дори препаратлар, витаминлар ва б. и.ч.да хом ашё сифатида ишлатилади. К.к.нинг ривожланиши қора ва рангли металлургиянинг ривожланиши б-н боғлиқ. Металлургия саноатида темир, мис, қўрғошин ва б. металларни рудаларидан қайтариб олишда К.к.нинг аҳамияти катта. Саноатда қўлланиладиган кокснинг махсус навларини термик ишлов бериш ва саралаш йўли б-н олиш, сифатини яхшилаш К.к.нинг асосий вазифаларидандир.
Сайфуддин Насриддинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.