Koksidlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 481–482-b. — ziyouz.com
Koksidlar (Cocciniea yoki Coccoidea) — teng qanotlilarga mansub haşarotlar turkumi. Mayda (0,6— 1 mm), ba'zan örtaça (1,5 sm) kattalikda. Jinsiy dimorfizm yaqqol rivojlangan. Urğoçilarining tuzilişi juda soddalaşgan; tanasi boş, kökrak va qorin qismiga ajralmagan; sirti mumsimon modda b-n qoplangan, qanotlari bölmaydi. Erkaqlari bir juft qanotli, oyoqlari rivojlangan, oğiz organlari reduksiyaga uçragan. K. keng tarqalgan, ayniqsa, tropiklarda juda köp va xilma-xil böladi. Yer yuzida K.ning 4000 turi, Örta Osiyoda esa 120 turi qayd etilgan. Unsimon çervetslar (Pseudosoccidae), kermeslar (Kertococcidae), juft bezli çervetslar (Asterolecaniidae), soxta qalqonli K. (Coccoidae), aqlerdlar (Aclerdidae), qalqondorlar (Diaspididae) va b. keng tarqalgan. K.ning liçinka va urğoçilari mevali hamda manzarali daraxtlarga jiddiy zarar yetkazadi. Köpçilik turlari partenogenetik köpayadi. Uruğlanmagan tuxumlardan çiqqan ser-harakat «daydi» liçinkalar oziqlaniş va rivojlaniş uçun daraxt tanasi böylab joy izlaydi; qulay joy topgaç, tanaga yopişib olib uzun sançibsöruvçi oğiz apparatini ösimlik tanasiga sançib harakatsiz holatga ötadi va ustiga qalqonça hosil qilib, 3— 4 marta pust taşlaydi va şu qalqonça ostida voyaga yetgan haşarotga aylanadi. Odatda, yiliga 1—2, hatto 3—4 martagaça nasl beradi. K.ning köpçilik turlari (mas, kaliforniya qalqondori) karantin obyekt hisoblanadi. K. orasida foydali turlari ham uçraydi; böyoq beruvçi qurtlar tomonidan ajralib çikddigan yelimsimon moddadan koşenil böyoği oliş uçun foydalaniladi. Kuraş çoralari: yangi barpo etilayotgan va qurigan köçatlar örniga yangisi ekib töldirilayotgan boğlarga K.ning tuşişiga yöl qöymaslik va mavjud boğlarda tarqalgan qalqondorlarni yöqotişdan iborat. Kimyoviy kuraş çoralaridan ekiladigan köçat va qalamçalarni maxsus kameralarda brommetil b-n fumigatsiya qiliş, zararlangan daraxtlarga erta bahorda nugor, malfos, 30-preparat purkaş qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОКЦИДЛАР (Cocciniea ёки Coccoidea) — тенг қанотлиларга мансуб ҳашаротлар туркуми. Майда (0,6— 1 мм), баъзан ўртача (1,5 см) катталикда. Жинсий диморфизм яққол ривожланган. Урғочиларининг тузилиши жуда соддалашган; танаси бош, кўкрак ва қорин қисмига ажралмаган; сирти мумсимон модда б-н қопланган, қанотлари бўлмайди. Эркақлари бир жуфт қанотли, оёқлари ривожланган, оғиз органлари редукцияга учраган. К. кенг тарқалган, айниқса, тропикларда жуда кўп ва хилма-хил бўлади. Ер юзида К.нинг 4000 тури, Ўрта Осиёда эса 120 тури қайд этилган. Унсимон червецлар (Pseudosoccidae), кермеслар (Кертоcoccidae), жуфт безли червецлар (Asterolecaniidae), сохта қалқонли К. (Coccoidae), ақлердлар (Aclerdidae), қалқондорлар (Diaspididae) ва б. кенг тарқалган. К.нинг личинка ва урғочилари мевали ҳамда манзарали дарахтларга жиддий зарар етказади. Кўпчилик турлари партеногенетик кўпаяди. Уруғланмаган тухумлардан чиққан сер-ҳаракат «дайди» личинкалар озиқланиш ва ривожланиш учун дарахт танаси бўйлаб жой излайди; қулай жой топгач, танага ёпишиб олиб узун санчибсўрувчи оғиз аппаратини ўсимлик танасига санчиб ҳаракатсиз ҳолатга ўтади ва устига қалқонча ҳосил қилиб, 3— 4 марта пуст ташлайди ва шу қалқонча остида вояга етган ҳашаротга айланади. Одатда, йилига 1—2, ҳатто 3—4 мартагача насл беради. К.нинг кўпчилик турлари (мас, калифорния қалқондори) карантин объект ҳисобланади. К. орасида фойдали турлари ҳам учрайди; бўёқ берувчи қуртлар томонидан ажралиб чикддиган елимсимон моддадан кошениль бўёғи олиш учун фойдаланилади. Кураш чоралари: янги барпо этилаётган ва қуриган кўчатлар ўрнига янгиси экиб тўлдирилаётган боғларга К.нинг тушишига йўл қўймаслик ва мавжуд боғларда тарқалган қалқондорларни йўқотишдан иборат. Кимёвий кураш чораларидан экиладиган кўчат ва қаламчаларни махсус камераларда бромметил б-н фумигация қилиш, зарарланган дарахтларга эрта баҳорда нугор, малфос, 30-препарат пуркаш қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.