Köksuv tizmasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 849-b. — ziyouz.com
Köksuv tizmasi - Piskom toğ tizmasi (şim.-ğarbda) b-n Çatqol toğ tizmasi (jan.-şarqda) oraliğida (Toşkent viloyati)da joylaşgan. Uning suvayirğiç qismidan Özbekiston Respublikasi b-n Qirğiziston Respublikasi davlat çegarasi ötgan.
Jan.da Çatqol daryosi vodiysidan to Piskom tizmasi b-n tutaşgan joygaça (Qoratepa toği — 3685 m) çözilgan. Öz. 50 km dan ziyod. Uning tarkibiga Çatirtepa, Kengyaylov tizmalari kiradi. Eng baland joylari jan.-ğarbida 2498 m, markazida 3366 m (Qozonbuloq toği), şim. -şarqida 3673 m (Çatirtepa toği). Köksuv va Çatqol daryolarining suvayirğiçidir. Tizma devon va karbonning oxaktoş va slanetslaridan va ularga intröziya sifatida kirib borgan granit, granodiorit, gabbro, siyenit va b. jinslardan taşkil topgan katta antiklinal struktura.
K.t. relyefi Qozonbuloq toğigaça örtaça balandlikda, undan şim-şarqqa tomon esa baland toğlarga xos. Kuçli parçalangan, yon bağirlari tik, ba'zan keskin kötarilgan. Köksuv daryosi çuqur darada oqadi. Suvayirğiç qismida doimiy qorlik va kiçikroq muzliklar mavjud, daryo va soylar, odatda, buloqlardan boşlanadi. Suvayirğiç qismida ötkir vayzasimon çöqqilar bor. 1200—2800 m balandliklar orasida jigarrang, qisman toğ-örmon tuproklari tarqalgan, yuqorisi arçazor, quyida yonğoq, toğolça, bodom, dölana ösadi. Tepalarida subalp va alp ötloqlari,toğ-ötloq-daşt yarim torfli tuproqlarni tönğizsirt (kobreziya) va betaga, şaşir, zanjovul va b. yer bağirlab ösuvçi ösimliklar egallagan. Toğ yaylovlari mahsuldorligi gektariga 6—8 s.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎКСУВ ТИЗМАСИ - Писком тоғ тизмаси (шим.-ғарбда) б-н Чатқол тоғ тизмаси (жан.-шарқда) оралиғида (Тошкент вилояти)да жойлашган. Унинг сувайирғич қисмидан Ўзбекистон Республикаси б-н Қирғизистон Республикаси давлат чегараси ўтган.
Жан.да Чатқол дарёси водийсидан то Писком тизмаси б-н туташган жойгача (Қоратепа тоғи — 3685 м) чўзилган. Ўз. 50 км дан зиёд. Унинг таркибига Чатиртепа, Кенгяйлов тизмалари киради. Энг баланд жойлари жан.-ғарбида 2498 м, марказида 3366 м (Қозонбулоқ тоғи), шим. -шарқида 3673 м (Чатиртепа тоғи). Кўксув ва Чатқол дарёларининг сувайирғичидир. Тизма девон ва карбоннинг охактош ва сланецларидан ва уларга интрўзия сифатида кириб борган гранит, гранодиорит, габбро, сиенит ва б. жинслардан ташкил топган катта антиклиналь структура.
К.т. рельефи Қозонбулоқ тоғигача ўртача баландликда, ундан шим-шарққа томон эса баланд тоғларга хос. Кучли парчаланган, ён бағирлари тик, баъзан кескин кўтарилган. Кўксув дарёси чуқур дарада оқади. Сувайирғич қисмида доимий қорлик ва кичикроқ музликлар мавжуд, дарё ва сойлар, одатда, булоқлардан бошланади. Сувайирғич қисмида ўткир вайзасимон чўққилар бор. 1200—2800 м баландликлар орасида жигарранг, қисман тоғ-ўрмон тупроклари тарқалган, юқориси арчазор, қуйида ёнғоқ, тоғолча, бодом, дўлана ўсади. Тепаларида субальп ва альп ўтлоқлари,тоғ-ўтлоқ-дашт ярим торфли тупроқларни тўнғизсирт (кобрезия) ва бетага, шашир, занжовул ва б. ер бағирлаб ўсувчи ўсимликлар эгаллаган. Тоғ яйловлари маҳсулдорлиги гектарига 6—8 ц.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.