Köktepa

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 850–851-b. — ziyouz.com

Köktepa — qad. şahar xarobasi (mil.av. 9—4-a.lar). Samarqand viloyatining Payariqtumaniga qaraşli hududida, Batrak va Şamat kişloklari oraliğida, Bulunğursoyning qad. özani sohilida joylaşgan. Mahalliy aholi orasida u Sayiltepa deb ataladi. K. ilk temir davri şahar xarobasi, kvadrat şaklida, mayd. 23 ga atrofida, uning relyefida çor atrofi böylab qad kötargan mudofaa devori va 4 joyda şahar darvozalarining örinlari yaqqol közga taşlanadi. Yodgorlik relyefida şahar mudofaa devorining taşqarisidan 2-mudofaa inşooti ötgan körinadi. Uning xom ğiştdan qurilgan izlari 1 km çamasi uzunlikda yodgorlikning şim.-ğarbiy tomonida kuzatiladi. Hisob-kitoblarga köra, u yaqin 100 ga maydonni örab olgan. Ammo 2-mudofaa inşooti oraliği keyingi yillarda xöjalik maqsadlarida töliq özlaştirilib, uning qad. inşootlari mutlaqo buzib taşlangan. K. maydonining 2 joyida baland döngliklar kuzatiladi. Ulardan biri yodgorlikning markazida, kvadrat şaklida (70 x 70 m), ikkinçisi, uning şarqida, 2 yarus (qavat, qatlam)li (qasr oldidagi maydon b-n).

Yodgorlikda olib borilgan arxeologik tadkiqotlar vatijasiga köra, qad. şahar hayoti 3 davrga bölinadi (K. 1,2,3). K.I davri Zarafşon vodiysida mahalliy çorvador saqlarning ötrok qayotga, dehqonçilik xöjaligi yuritişga ommaviy ravişda ötayotgan, Suğdiyona dehqonçilik vohasining jadal tarkib topayotgan davri b-n farqlanadi. Bu davrda kulolçilik mahsulotlari, asosan, qölda tayyorlanib, ularning oç rangli pardozlangan sirtiga qizğiş qora böyoqda turli şakllarda gul soliş odat bölgan. K. 1 davrida dastlab aholi yarim yer töla şaklidagi kulbalarda yaşadi, uning sönggi bosqiçiga kelib, guvala va xom ğiştdan köp xonali uylar va baland platforma (tag kursi) ustiga monumental bino (ibodatxona majmuasi) quriş odat tusiga kiradi. K.1 davri majmuasi Farğona vodiysining Çust madaniyati, umuman, Örta Osiyoning Yaz 1 deb atalgan arxeologik majmualari b-n har jihatdan bir-birlariga yaqin va öxşaş bölib, ularning yil sanasi keyingi yillarda (mas, Çust madaniyatining yoşi) rosa 500—600 y.ga qad. dir deb topilmokda.

K.2 davriga kelib, Suğdiyova hududlariga Qad, Şarq tamadduniga xos urbanistik jarayon jadal kirib keladi. Yangi etno-madaniy qatlamning yerli tub aholi b-n qorişuvi vatijasi sifatida K. 2 majmuasi tarkib topadi. Bu jarayon, ayniqsa, kulolçilikda yaqqol közga taşlandi. Keramika mahsulotlari tarkibida yuqori sifatli, kulolçilik çarxida tayyorlangan idişlar keskin köpayadi. Endi, kulolçilikda sopollarning naqşiga emas, balki ularning sifatiga e'tibor qaratiladi. Uy-joy quriliş soxasida monumental binolar, majmualar barpo etiş rivojlanadi. Suğdda qad. şahar madaniyati uzil-kesil şakllanadi. Bu davrda K. da, uning markazida qalin platforma (tag kursi) ustida mahobatli şahar ibodatxonasi uzil-kesil şakllanadi. Undan şarq-roqsa joylaşgan K. hukmdorining qasri tarkib topadi.

K. 3 davriga kelib, Qad. Şarqtamadduni an'analari asosida rivojlanişda davom etayotgan şahar hayotiga make-doniyalik Aleksandr yurişlari muno-sabati b-n ellin madaniyati kirib ke-ladi. Şahar maydoni yölak hosil qilgan 2 qatorli mudofaa devori b-n örab olinadi. Şahar maydonining yuqori qismida kamida 0,50 sm qalinlikda ellin davri qatlami hosil bölgan. Undan söng qandaydir sababga köra, şaharda hayot töxtaydi.

K.dan 25—35 yoşdagi ayol qabri oçildi. Qabrdan yoğoç töşama va qamiş böyra izlari topildi. Ayolning köylagining çetlari silindr şakldagi 345 ta oltin taqinçoqlar, boş kiyimi esa 57 ta şişa munçoq b-n bezatilgan. Belboğiga feröza qadamalar örnatilgan oltin töqaçalar taqilgan. Mayitni oyoq tomonidan qayçi, urçuq va Xitoyning Xan sulolasi davriga oid kumuş qöşilgan dumaloq jez közgu topildi. Mana şu közgu va b. belgilarga köra, qabr mil.av. 1 — mil. 1-a.ga oid deb belgilandi. Qabr mayd. 11 x 5,5 m hajmda bölib, lahadning çuq. 6,5 m ni taşkil etgan. M. Isomidsinovning fikriça, bu yerda malika yoki aslzoda ayol dafn etilgan. 2001 y. K. minorasi örnida qazişma işlari davom ettirildi, u yerda sopol idişlar, tegirmon toş bölaqlari, toş öroq, qozon, bandli marmar tarozu toşi, marmardan işlangan buyumlar, 4 oyoqçali kiçik çiroğdon, töqimaçilik dastgohi uçun möljallangan suyak taroq, toş piçoq, oğir bolta, hayvon suyaklari topildi (mil.av. 8 — 7-a.lar).

Ad.: Isamiddinov M. X., Genezis gorodskoy kulturi Samarqandskogo Sogda, Samarqand, 2000.

Ahmadali Askarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЎКТЕПА — қад. шаҳар харобаси (мил.ав. 9—4-а.лар). Самарқанд вилоятининг Пайариқтуманига қарашли ҳудудида, Батрак ва Шамат кишлоклари оралиғида, Булунғурсойнинг қад. ўзани соҳилида жойлашган. Маҳаллий аҳоли орасида у Сайилтепа деб аталади. К. илк темир даври шаҳар харобаси, квадрат шаклида, майд. 23 га атрофида, унинг рельефида чор атрофи бўйлаб қад кўтарган мудофаа девори ва 4 жойда шаҳар дарвозаларининг ўринлари яққол кўзга ташланади. Ёдгорлик рельефида шаҳар мудофаа деворининг ташқарисидан 2-мудофаа иншооти ўтган кўринади. Унинг хом ғиштдан қурилган излари 1 км чамаси узунликда ёдгорликнинг шим.-ғарбий томонида кузатилади. Ҳисоб-китобларга кўра, у яқин 100 га майдонни ўраб олган. Аммо 2-мудофаа иншооти оралиғи кейинги йилларда хўжалик мақсадларида тўлиқ ўзлаштирилиб, унинг қад. иншоотлари мутлақо бузиб ташланган. К. майдонининг 2 жойида баланд дўнгликлар кузатилади. Улардан бири ёдгорликнинг марказида, квадрат шаклида (70 х 70 м), иккинчиси, унинг шарқида, 2 ярус (қават, қатлам)ли (қаср олдидаги майдон б-н).

Ёдгорликда олиб борилган археологик тадкиқотлар ватижасига кўра, қад. шаҳар ҳаёти 3 даврга бўлинади (К. 1,2,3). K.I даври Зарафшон водийсида маҳаллий чорвадор сақларнинг ўтрок қаётга, деҳқончилик хўжалиги юритишга оммавий равишда ўтаётган, Суғдиёна деҳқончилик воҳасининг жадал таркиб топаётган даври б-н фарқланади. Бу даврда кулолчилик маҳсулотлари, асосан, қўлда тайёрланиб, уларнинг оч рангли пардозланган сиртига қизғиш қора бўёқда турли шаклларда гул солиш одат бўлган. К. 1 даврида дастлаб аҳоли ярим ер тўла шаклидаги кулбаларда яшади, унинг сўнгги босқичига келиб, гувала ва хом ғиштдан кўп хонали уйлар ва баланд платформа (таг курси) устига монументал бино (ибодатхона мажмуаси) қуриш одат тусига киради. К.1 даври мажмуаси Фарғона водийсининг Чуст маданияти, умуман, Ўрта Осиёнинг Яз 1 деб аталган археологик мажмуалари б-н ҳар жиҳатдан бир-бирларига яқин ва ўхшаш бўлиб, уларнинг йил санаси кейинги йилларда (мас, Чуст маданиятининг ёши) роса 500—600 й.га қад. дир деб топилмокда.

К.2 даврига келиб, Суғдиёва ҳудудларига Қад, Шарқ тамаддунига хос урбанистик жараён жадал кириб келади. Янги этно-маданий қатламнинг ерли туб аҳоли б-н қоришуви ватижаси сифатида К. 2 мажмуаси таркиб топади. Бу жараён, айниқса, кулолчиликда яққол кўзга ташланди. Керамика маҳсулотлари таркибида юқори сифатли, кулолчилик чархида тайёрланган идишлар кескин кўпаяди. Энди, кулолчиликда сополларнинг нақшига эмас, балки уларнинг сифатига эътибор қаратилади. Уй-жой қурилиш сохасида монументал бинолар, мажмуалар барпо этиш ривожланади. Суғдда қад. шаҳар маданияти узил-кесил шаклланади. Бу даврда К. да, унинг марказида қалин платформа (таг курси) устида маҳобатли шаҳар ибодатхонаси узил-кесил шаклланади. Ундан шарқ-роқца жойлашган К. ҳукмдорининг қасри таркиб топади.

К. 3 даврига келиб, Қад. Шарқтамаддуни анъаналари асосида ривожланишда давом этаётган шаҳар ҳаётига маке-дониялик Александр юришлари муно-сабати б-н эллин маданияти кириб ке-лади. Шаҳар майдони йўлак ҳосил қилган 2 қаторли мудофаа девори б-н ўраб олинади. Шаҳар майдонининг юқори қисмида камида 0,50 см қалинликда эллин даври қатлами ҳосил бўлган. Ундан сўнг қандайдир сабабга кўра, шаҳарда ҳаёт тўхтайди.

К.дан 25—35 ёшдаги аёл қабри очилди. Қабрдан ёғоч тўшама ва қамиш бўйра излари топилди. Аёлнинг кўйлагининг четлари цилиндр шаклдаги 345 та олтин тақинчоқлар, бош кийими эса 57 та шиша мунчоқ б-н безатилган. Белбоғига ферўза қадамалар ўрнатилган олтин тўқачалар тақилган. Майитни оёқ томонидан қайчи, урчуқ ва Хитойнинг Хань сулоласи даврига оид кумуш қўшилган думалоқ жез кўзгу топилди. Мана шу кўзгу ва б. белгиларга кўра, қабр мил.ав. 1 — мил. 1-а.га оид деб белгиланди. Қабр майд. 11 х 5,5 м ҳажмда бўлиб, лаҳаднинг чуқ. 6,5 м ни ташкил этган. М. Исомидциновнинг фикрича, бу ерда малика ёки аслзода аёл дафн этилган. 2001 й. К. минораси ўрнида қазишма ишлари давом эттирилди, у ерда сопол идишлар, тегирмон тош бўлақлари, тош ўроқ, қозон, бандли мармар тарозу тоши, мармардан ишланган буюмлар, 4 оёқчали кичик чироғдон, тўқимачилик дастгоҳи учун мўлжалланган суяк тароқ, тош пичоқ, оғир болта, ҳайвон суяклари топилди (мил.ав. 8 — 7-а.лар).

Ад.: Исамиддинов М. X., Генезис городской культуры Самарқандского Согда, Самарқанд, 2000.

Аҳмадали Аскаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.