Kökyötal

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 843–844-b. — ziyouz.com

Kökyötal (frans. cogueluche) -böğilib-böğilib yötal tutişi b-n keçadigan ötkir yuqumli kasallik. Köpinça bolalarda uçraydi. Borde-Jangu tayoqçasi degan bakteriya qözğatadi (uni kaşf etgan belgiyalik J. Borde va fransiyalik O. Jangu nomidan). Havotomçi yöli orqali yuqadi. Kasal bola aksirganda, yötalganda havoga tarqalgan şilliq tomçilaridagi K. tayoqçasi soğlom bolaning nafas yöllari orqali organizmga kiradi.

K. qözğatuvçisi bola organizmida 2— 15 kun davomida heç qanday kasallik alomatlarini paydo qilmasligi ham mumkin — bu inkubatsion davr. Keyinçalik bola bir oz yutala boşlaydi, yötal kun sayin zöraya boradi, harorati kötariladi, bola injiq bölib qoladi, yaxşi uxlay olmaydi, iştahasi yöqoladi, bu — kataral davr bölib, 2 haftagaça davom etadi. Bolaning ahvoli asta-sekin yomonlaşa boradi, ketma-ket qattiq yötaladi va ikkinçi haftaning oxiri, uçinçi haftaning boşlariga kelib, xurujsimon yötalga aylanadi, kasallik uçinçi davrga — spazmatik davrga ötadi, u 1—5 hafta davom etadi. Yötal tutiş davri kasallikning asosiy va doimiy alomati bölib, yötal 2—3 marta qattiq yötaliş b-n boşlanadi, keyin tinmay ketma-ket kalta-kalta yötalaveradi va nafasi içga tuşib ketib, tovuş yoriği qisqarişi natijasida «ğiyq» degan tovuş çiqadi. Yötal tutganda bolaning yuzi avval qizarib, keyin kökaradi, közi yoşlanib, unga qon quyilişi mumkin, tili osilib ketadi, böyin tomirlari börtadi. Ozroq balğam köçişi va köpinça qayt qiliş b-n yötal tutişi töxtaydi. Yötal tutgan paytida bolani kötarib oliş yoki ötirğizib qöyiş lozim, oğizda yiğiladigan şilliq ajralişini kamaytiriş uçun boşini sal oldinga engaştirib uşlab turiş kerak. Yötal tutmagan paytda bola özini yaxşi sezadi. Bora-bora yötal tutişi kamayadi, bolaning ruhi yengillaşib, soğayiş davri boşlanadi, budavr 1—3 hafta davom etadi. Bola kasallik boşlangan kunidan tortib 30 kungaça yuqumli hisoblanadi. K.ga qarşi ommaviy emlaş tufayli K. ning yengilroq turi köproq uçraydi, bunda yötal tutiş davri juda yengil ötişi yoki yötal tutmasligi ham mumkin. Emadigan va nimjon bolalarda K. oğirroq keçadi. K.ning oğir xilidan keyin köpinça burun qonaşi, bronxit, zotiljam (aksari gödaklarda) kabi asoratlar kuzatiladi.

Oldini oliş. Şu maqsadda AKDS (adsorbirlangan kukyötaldifteriyaqoqşol) vaksivasi qöllaniladi (bolalar 5, 6, 7 oyligida, keyin 1—2 yoşida va 6 yoşida vraç buyurganida emlanadi). Kasal bölmagan, lekin bemor b-n muloqotda bölgan bolalar ma'lum kungaça alohidalab qöyiladi.

Davosi. Kun tartibiga rioya qiliş, sof havodan bahramand böliş, oz-ozdan, lekin dam-badam töyimli ovqat berib turiş tavsiya etiladi. Bemorni vraç davolaydi. K. bir umrga immunitet qoldiradi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЎКЙЎТАЛ (франц. cogueluche) -бўғилиб-бўғилиб йўтал тутиши б-н кечадиган ўткир юқумли касаллик. Кўпинча болаларда учрайди. Борде-Жангу таёқчаси деган бактерия қўзғатади (уни кашф этган белгиялик Ж. Борде ва франциялик О. Жангу номидан). Ҳавотомчи йўли орқали юқади. Касал бола аксирганда, йўталганда ҳавога тарқалган шиллиқ томчиларидаги К. таёқчаси соғлом боланинг нафас йўллари орқали организмга киради.

К. қўзғатувчиси бола организмида 2— 15 кун давомида ҳеч қандай касаллик аломатларини пайдо қилмаслиги ҳам мумкин — бу инкубацион давр. Кейинчалик бола бир оз йутала бошлайди, йўтал кун сайин зўрая боради, ҳарорати кўтарилади, бола инжиқ бўлиб қолади, яхши ухлай олмайди, иштаҳаси йўқолади, бу — катарал давр бўлиб, 2 ҳафтагача давом этади. Боланинг аҳволи аста-секин ёмонлаша боради, кетма-кет қаттиқ йўталади ва иккинчи ҳафтанинг охири, учинчи ҳафтанинг бошларига келиб, хуружсимон йўталга айланади, касаллик учинчи даврга — спазматик даврга ўтади, у 1—5 ҳафта давом этади. Йўтал тутиш даври касалликнинг асосий ва доимий аломати бўлиб, йўтал 2—3 марта қаттиқ йўталиш б-н бошланади, кейин тинмай кетма-кет калта-калта йўталаверади ва нафаси ичга тушиб кетиб, товуш ёриғи қисқариши натижасида «ғийқ» деган товуш чиқади. Йўтал тутганда боланинг юзи аввал қизариб, кейин кўкаради, кўзи ёшланиб, унга қон қуйилиши мумкин, тили осилиб кетади, бўйин томирлари бўртади. Озроқ балғам кўчиши ва кўпинча қайт қилиш б-н йўтал тутиши тўхтайди. Йўтал тутган пайтида болани кўтариб олиш ёки ўтирғизиб қўйиш лозим, оғизда йиғиладиган шиллиқ ажралишини камайтириш учун бошини сал олдинга энгаштириб ушлаб туриш керак. Йўтал тутмаган пайтда бола ўзини яхши сезади. Бора-бора йўтал тутиши камаяди, боланинг руҳи енгиллашиб, соғайиш даври бошланади, будавр 1—3 ҳафта давом этади. Бола касаллик бошланган кунидан тортиб 30 кунгача юқумли ҳисобланади. К.га қарши оммавий эмлаш туфайли К. нинг енгилроқ тури кўпроқ учрайди, бунда йўтал тутиш даври жуда енгил ўтиши ёки йўтал тутмаслиги ҳам мумкин. Эмадиган ва нимжон болаларда К. оғирроқ кечади. К.нинг оғир хилидан кейин кўпинча бурун қонаши, бронхит, зотилжам (аксари гўдакларда) каби асоратлар кузатилади.

Олдини олиш. Шу мақсадда АКДС (адсорбирланган кукйўталдифтерияқоқшол) вакциваси қўлланилади (болалар 5, 6, 7 ойлигида, кейин 1—2 ёшида ва 6 ёшида врач буюрганида эмланади). Касал бўлмаган, лекин бемор б-н мулоқотда бўлган болалар маълум кунгача алоҳидалаб қўйилади.

Давоси. Кун тартибига риоя қилиш, соф ҳаводан баҳраманд бўлиш, оз-оздан, лекин дам-бадам тўйимли овқат бериб туриш тавсия этилади. Беморни врач даволайди. К. бир умрга иммунитет қолдиради.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.