Kolesov voqeasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 483–484-b. — ziyouz.com
Kolesov voqeasi KOLESOV VOQEASI, Buxoroda 1918 yil mart oyi voqealari — Buxoro amirligini tugatiş maqsadida qizil armiya tomonidan qilingan qurolli hujum (1918 y. mart). 1917 y. noyab.da bolşeviklarning zöravonlik b-n hokimiyatni eğallaşi oqibatida sovet Rossiyasi b-n Buxoro amirligi örtasidagi munosabatlar ham keskin yomonlaşdi. Buxoro amirligida siyosiy vaziyat keskinlaşdi. 1917 y. 2 dek.da yangi Buxoro (Kogon) da bölib ötgan amirlik xududidagi rus manzilgohlari kengaşlarining 2-syezdida amir tuzumini ağdarib taşlab, hoki-miyatni Yoş buxoroliklarga berişga qaror qilindi. Yoş buxorolik jadidlarning bir qismi, Buxoroda demok-ratik tartibotlarni örnatiş uçun inqilobiy kuraş yölini tanladi. Ular amirlikni ağdariş uçun Turkistondagi sovet hukumatidan yordam söraşga majbur bölişdi. Biroq Turkiston Muxtoriyati hukumatini tugatiş yöllarini izlayotgan Turkiston XKS raisi F.I. Kolesov (1891 — 1940) Buxoro amirligiga hujum qilişga dastlab şoşilmadi. Turkiston Muxtoriyati xukumati qizil askarlar tomonidan tor-mor qilinib, Qöqon ş. qonga botirilgaç (1918 y. fev), Kolesov butun diqqatini amirlikni tugatişga qaratdi. 1918 y. 1 martdaYangi Buxoroga Kolesov boşçiligidagi 3500 kişilik kizil askarlar otryadi zambarak va pulemyotlar b-n qurollangan holatda yetib keldi. Yoş buxoroliklarning 7 kişidan iborat inqilobiy qömitasi (rais — F. Xöjayev, a'zolari — Fitrat, Ota Xöjayev, Abdulvohid Burhonov, Isqoq Ağdarov, Qori Yöldoş Pölatov, Fazliddin Maxsum) tuzildi. Ular b-n Kolesov özaro maslahatlaşib, amir Sayd Olimxon nomiga talabnoma matni tayyorlandi. Kolesov va F. Xöjayev imzolari b-n Olimxonga jönatilgan talabnomada Buxoroda söz, matbuot va b. demokratik erkinliklar joriy qilinişi, amir huzuridagi hukumat tarqatib yuborilib, uning örniga Yoş buxoroliklar Ijroiya Qömitasidan iborat yangi hukumat tuzilişi, amirlikdagi qöşin qurolsizlantirilişi ta'kidlangan edi. Amir Olimxon 24 soat içida uşbu talablarga rozi ekanligini ma'lum qilsa, u öz örnida qoladigan böldi. Olimxon, mabodo, rad javobini beradigan bölsa, qurol kuçi b-n amirlik tugatilişi pöpisa qilindi. Amir Olimxon vaqtdan yutiş uçun muzokaralar boşladi. U öz javob maktubida islohotlarni sekin-asta amalga oşirişi mumkinligini bayon qildi. Bu javobdan qanoatlanmagan Kolesov harbiy harakatlarni boşlaşga buyruq berdi, 2 martda Buxoroga hujum boşlandi. Ularga har biri 200 kişidan iborat Yoş buxoroliklar va yangi Buxoro işçilarining otryadlari kömak berib turdi. Buxoro yaqinidagi Fatxobodda bölgan dastlabki töqnaşuvda amir Olimxon qöşinlari mağlubiyatga uçrab, şaharga çekindilar. Vaziyat bunday tus olişini kutmagan Olimxon Kolesovga özining maxsus farmoni oliyini yuborib, unda barça talablarga rozi böliş b-n bir qatorda mamlakatda soliqlar kamaytirilişi, tan va ölim jazosi bekor qilinişini aytdi. Harbiy qarakatlar töxtatilib, muzokaralar qaytadan boşlandi. Olimxon bu fursatdan unumli foydalanib, 35000 kişilik laşkar töpladi. Buxoroliklar şahar himoyasiga qözğaldi. Karmanadan Qorakölgaça 170 km masofadagi t.y. izlari amir sarbozlari tomonidan buzib taşlandi. Uruş harakatlari boşlanib, Kolesov otryadi qurşovda qoldi. Toşkent, Samarqand, Çorjöy, Aşxobod, Marv, Karki, Termiz garnizonlaridan qizil askar otryadlari Kolesovga yordamga junatildi. Birok,, Buxoroni bosib oliş rejasi amalga oşmasligiga közi yetgan Kolesov 5 mart kuni keçkurun Toşkent tomonga çekinişga buyruq beradi. Buning asosiy sababi, Yoş buxoroliklar keng xalq ommasining işonçini qozona olmaganligi emas, balki qizil askarlar buxoroliklar tomonidan bosqinçilar sifatida qabul qilinganligi böldi. Toşkentdan jönatilgan Koluzayev boşçiligidagi qizil askarlar otryadi 11 martda Karmanadagi amirning yozgi qarorgohini egallab, bu yerni talon-toroj qiladi. Ular Qiziltepada Kolesov b-n birlaşdi. Kolesov Qiziltepaga kelgaç, sulh muzokaralari olib boriş uçun Olimxonga, vakillar jönatdi. Olimxon öz navbatida, Kolesov b-n sulh muzokaralari olib borişga tayyor ekanligini bildirdi. 17 martda Kolesov otryadi b-n Samarqandga yetib keldi. Bu paytda qizil askarlar Xatirçi, Ziyovuddin, Mir, Karmana, Qiziltepa, Qoraköl va Çorjöyni bosib olgan edilar. Bir neça kun davom etgan muzokaralardan söng, 1918 i. 25 martda sovet Turkistoni b-n Buxoro amirligi örtasida Qiziltepa bitimi imzolandi. 9 banddan iborat bitim şartiga köra, mustaqilligini himoya qilgan Buxoro amirligi öz xududidagi harbiy harakatlar uçun javobgar deb hisoblandi va tovon tölaşi lozimligi belgilandi. Amir öz sarbozlari miqdorini 12000 kişidan oşirmaslik majburiyatini oldi. Qizil askarlar amirlik xududidan çaqirib olindi. Kolesov otryadi talon-taroj qilingan katta boylik (Karmana, Xatirçidagi xazina va b.) b-n Toşkentga qaytdi. K.v. Buxoro amirligida jiddiy özgarişlarni keltirib çiqardi. Qizil armiyaning xujumi avvalo Buxoroning yaqin köşnilari sovet Rossiyasi va Turkistonidagi yangi rejimning haqiqiy mohiyatini oçib taşladi. Olimxon öz içki siyosatida katta mikdordagi zamonaviy qurollangan muntazam armiyani tuzişga intildi, u Afğoniston va b. xorijiy mamlakatlar b-n yaqinlaşişga intildi. Şuningdek, amirlik hududidagi 3000 kişi jadidlikda ayblanib, nohaq qatl qilindi va ularning mol-mulki musodara etildi.
Ad.: X ö j a ye v F., Buxoro inqilobining tarixiga materiallar, T., 1926, 1997; Sadriddin Ayniy, Buxoro inqilobi tarixi uçun materiallar, M., 1926; Voyna v peskax, M, 1935; Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Özbekiston tarixi (1917-1991), T., 2000; Muhammad Ali Baljuvoniy, Tarixi nofeiy (Foydali tarix), T., 2001.
Rahmon Karimov, Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОЛЕСОВ ВОҚЕАСИ, Бухорода 1918 йил март ойи воқеалари — Бухоро амирлигини тугатиш мақсадида қизил армия томонидан қилинган қуролли ҳужум (1918 й. март). 1917 й. нояб.да большевикларнинг зўравонлик б-н ҳокимиятни эғаллаши оқибатида совет Россияси б-н Бухоро амирлиги ўртасидаги муносабатлар ҳам кескин ёмонлашди. Бухоро амирлигида сиёсий вазият кескинлашди. 1917 й. 2 дек.да янги Бухоро (Когон) да бўлиб ўтган амирлик худудидаги рус манзилгоҳлари кенгашларининг 2-съездида амир тузумини ағдариб ташлаб, ҳоки-миятни Ёш бухороликларга беришга қарор қилинди. Ёш бухоролик жадидларнинг бир қисми, Бухорода демок-ратик тартиботларни ўрнатиш учун инқилобий кураш йўлини танлади. Улар амирликни ағдариш учун Туркистондаги совет ҳукуматидан ёрдам сўрашга мажбур бўлишди. Бироқ Туркистон Мухторияти ҳукуматини тугатиш йўлларини излаётган Туркистон ХКС раиси Ф.И. Колесов (1891 — 1940) Бухоро амирлигига ҳужум қилишга дастлаб шошилмади. Туркистон Мухторияти хукумати қизил аскарлар томонидан тор-мор қилиниб, Қўқон ш. қонга ботирилгач (1918 й. фев), Колесов бутун диққатини амирликни тугатишга қаратди. 1918 й. 1 мартдаЯнги Бухорога Колесов бошчилигидаги 3500 кишилик кизил аскарлар отряди замбарак ва пулемётлар б-н қуролланган ҳолатда етиб келди. Ёш бухороликларнинг 7 кишидан иборат инқилобий қўмитаси (раис — Ф. Хўжаев, аъзолари — Фитрат, Ота Хўжаев, Абдулвоҳид Бурҳонов, Исқоқ Ағдаров, Қори Йўлдош Пўлатов, Фазлиддин Махсум) тузилди. Улар б-н Колесов ўзаро маслаҳатлашиб, амир Сайд Олимхон номига талабнома матни тайёрланди. Колесов ва Ф. Хўжаев имзолари б-н Олимхонга жўнатилган талабномада Бухорода сўз, матбуот ва б. демократик эркинликлар жорий қилиниши, амир ҳузуридаги ҳукумат тарқатиб юборилиб, унинг ўрнига Ёш бухороликлар Ижроия Қўмитасидан иборат янги ҳукумат тузилиши, амирликдаги қўшин қуролсизлантирилиши таъкидланган эди. Амир Олимхон 24 соат ичида ушбу талабларга рози эканлигини маълум қилса, у ўз ўрнида қоладиган бўлди. Олимхон, мабодо, рад жавобини берадиган бўлса, қурол кучи б-н амирлик тугатилиши пўписа қилинди. Амир Олимхон вақтдан ютиш учун музокаралар бошлади. У ўз жавоб мактубида ислоҳотларни секин-аста амалга ошириши мумкинлигини баён қилди. Бу жавобдан қаноатланмаган Колесов ҳарбий ҳаракатларни бошлашга буйруқ берди, 2 мартда Бухорога ҳужум бошланди. Уларга ҳар бири 200 кишидан иборат Ёш бухороликлар ва янги Бухоро ишчиларининг отрядлари кўмак бериб турди. Бухоро яқинидаги Фатхободда бўлган дастлабки тўқнашувда амир Олимхон қўшинлари мағлубиятга учраб, шаҳарга чекиндилар. Вазият бундай тус олишини кутмаган Олимхон Колесовга ўзининг махсус фармони олийини юбориб, унда барча талабларга рози бўлиш б-н бир қаторда мамлакатда солиқлар камайтирилиши, тан ва ўлим жазоси бекор қилинишини айтди. Ҳарбий қаракатлар тўхтатилиб, музокаралар қайтадан бошланди. Олимхон бу фурсатдан унумли фойдаланиб, 35000 кишилик лашкар тўплади. Бухороликлар шаҳар ҳимоясига қўзғалди. Карманадан Қоракўлгача 170 км масофадаги т.й. излари амир сарбозлари томонидан бузиб ташланди. Уруш ҳаракатлари бошланиб, Колесов отряди қуршовда қолди. Тошкент, Самарқанд, Чоржўй, Ашхобод, Марв, Карки, Термиз гарнизонларидан қизил аскар отрядлари Колесовга ёрдамга жунатилди. Бирок,, Бухорони босиб олиш режаси амалга ошмаслигига кўзи етган Колесов 5 март куни кечкурун Тошкент томонга чекинишга буйруқ беради. Бунинг асосий сабаби, Ёш бухороликлар кенг халқ оммасининг ишончини қозона олмаганлиги эмас, балки қизил аскарлар бухороликлар томонидан босқинчилар сифатида қабул қилинганлиги бўлди. Тошкентдан жўнатилган Колузаев бошчилигидаги қизил аскарлар отряди 11 мартда Карманадаги амирнинг ёзги қароргоҳини эгаллаб, бу ерни талон-торож қилади. Улар Қизилтепада Колесов б-н бирлашди. Колесов Қизилтепага келгач, сулҳ музокаралари олиб бориш учун Олимхонга, вакиллар жўнатди. Олимхон ўз навбатида, Колесов б-н сулҳ музокаралари олиб боришга тайёр эканлигини билдирди. 17 мартда Колесов отряди б-н Самарқандга етиб келди. Бу пайтда қизил аскарлар Хатирчи, Зиёвуддин, Мир, Кармана, Қизилтепа, Қоракўл ва Чоржўйни босиб олган эдилар. Бир неча кун давом этган музокаралардан сўнг, 1918 и. 25 мартда совет Туркистони б-н Бухоро амирлиги ўртасида Қизилтепа битими имзоланди. 9 банддан иборат битим шартига кўра, мустақиллигини ҳимоя қилган Бухоро амирлиги ўз худудидаги ҳарбий ҳаракатлар учун жавобгар деб ҳисобланди ва товон тўлаши лозимлиги белгиланди. Амир ўз сарбозлари миқдорини 12000 кишидан оширмаслик мажбуриятини олди. Қизил аскарлар амирлик худудидан чақириб олинди. Колесов отряди талон-тарож қилинган катта бойлик (Кармана, Хатирчидаги хазина ва б.) б-н Тошкентга қайтди. К.в. Бухоро амирлигида жиддий ўзгаришларни келтириб чиқарди. Қизил армиянинг хужуми аввало Бухоронинг яқин кўшнилари совет Россияси ва Туркистонидаги янги режимнинг ҳақиқий моҳиятини очиб ташлади. Олимхон ўз ички сиёсатида катта микдордаги замонавий қуролланган мунтазам армияни тузишга интилди, у Афғонистон ва б. хорижий мамлакатлар б-н яқинлашишга интилди. Шунингдек, амирлик ҳудудидаги 3000 киши жадидликда айбланиб, ноҳақ қатл қилинди ва уларнинг мол-мулки мусодара этилди.
Ад.: X ў ж а е в Ф., Бухоро инқилобининг тарихига материаллар, Т., 1926, 1997; Садриддин Айний, Бухоро инқилоби тарихи учун материаллар, М., 1926; Война в песках, М, 1935; Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000; Ўзбекистон тарихи (1917-1991), Т., 2000; Муҳаммад Али Балжувоний, Тарихи нофеий (Фойдали тарих), Т., 2001.
Раҳмон Каримов, Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.