Kolit
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 486–487-b. — ziyouz.com
Kolit (yun. kolon — yöğon içak), qölunj — yöğon içakning yalliğlanişi. Köpinça yuqumli kasalliklar (dizenteriya, paratif), şuningdek, ovqat mahsulotlaridan zaharlanganda, içak faoliyatining nerv orqali boşqarilişi izdan çiqqanda, ba'zan gijjalar ta'sirida kelib çiqadi. K.ga sanoatda işlatiladigan zaharli moddalar (simob, margimuş, sulema, organik moddalar), ba'zi kasalliklarda organizmda hosil böladigan toksinlar (intoksikatsion K.) sabab böladi. Antibiotiklar va b. dorilarni nazoratsiz qabul qiliş oqibatida ham K. yuzaga keladi. Ötkir va surunkali K. farq «qilinadi. Ötkir K. tösatdan boşlanadi, qorin dam böladi va tötibtutib oğriydi, iç ketadi, u, köpinça, şilliq, yiring yoki qon aralaş, açimsiq hidli böladi. K.ning infeksion xilida bemor darmonsizlanadi, oğzi quriydi, köngli ayniydi, harorati 39—40° gaça kötariladi. Ötkir K. öz vaqtida qunt b-n davolatilmasa, surunkali K.ga aylanadi. Surunkali K.da kasallik dam zörayib, dam pasayib turadi. Kasallikning zörayişiga yöğon içakka ta'sir qiluvçi taomlar (tözlamalar, aççiq va nordon narsalar) iste'mol qiliş, jismoniy va ruhiy toliqiş, hayajonlaniş, quyoş tiğida turib qoliş, badanning qizib ketişi, ovqat hazm qiliş yöllari boşqa kasalliklarining avj olişi sabab böladi. Bunda suyuq iç ketişi qabziyat b-n almaşinib turadi, axlat b-n köp miqdorda şilimşiq ajralib çiqadi. Bemorning iştahasi yöqoladi, holsizlanadi va salga toliqadi, ozib ketadi, vitamin yetişmovçiligi va b. holatlar kuzatiladi. Yöğon içakda yuza-kataral yalliğlanişdan to yarali yalliğlanişgaça bölgan özgarişlar kuzatiladi. Kasallikning oldini olişda içak infeksiyasini bartaraf etiş, ovqatlanişni maromida olib boriş, şuningdek, içak kasalliklarini öz vaqtida davolatiş muhim. Me'da-içak şillik qavatiga ta'sir etuvçi zaharli moddalar (mas, qörğoşin) b-n işlaganda xavfsizlik texnikasi qoidalariga töla amal qiliş va vaqt-vaqti b-n vraç nazoratidan ötib turiş kerak. D a v o s i . Kasallikning turi va keçişiga qarab davo buyuriladi. Parxez taomlar, dori-darmonlar, fizioterapiya, me'da-içak kasalliklariga ixtisoslaşgan davolaniş maskanlaridan foydalaniş tavsiya etiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОЛИТ (юн. kolon — йўғон ичак), қўлунж — йўғон ичакнинг яллиғланиши. Кўпинча юқумли касалликлар (дизентерия, паратиф), шунингдек, овқат маҳсулотларидан заҳарланганда, ичак фаолиятининг нерв орқали бошқарилиши издан чиққанда, баъзан гижжалар таъсирида келиб чиқади. К.га саноатда ишлатиладиган заҳарли моддалар (симоб, маргимуш, сулема, органик моддалар), баъзи касалликларда организмда ҳосил бўладиган токсинлар (интоксикацион К.) сабаб бўлади. Антибиотиклар ва б. дориларни назоратсиз қабул қилиш оқибатида ҳам К. юзага келади. Ўткир ва сурункали К. фарқ «қилинади. Ўткир К. тўсатдан бошланади, қорин дам бўлади ва тўтибтутиб оғрийди, ич кетади, у, кўпинча, шиллиқ, йиринг ёки қон аралаш, ачимсиқ ҳидли бўлади. К.нинг инфекцион хилида бемор дармонсизланади, оғзи қурийди, кўнгли айнийди, ҳарорати 39—40° гача кўтарилади. Ўткир К. ўз вақтида қунт б-н даволатилмаса, сурункали К.га айланади. Сурункали К.да касаллик дам зўрайиб, дам пасайиб туради. Касалликнинг зўрайишига йўғон ичакка таъсир қилувчи таомлар (тўзламалар, аччиқ ва нордон нарсалар) истеъмол қилиш, жисмоний ва руҳий толиқиш, ҳаяжонланиш, қуёш тиғида туриб қолиш, баданнинг қизиб кетиши, овқат ҳазм қилиш йўллари бошқа касалликларининг авж олиши сабаб бўлади. Бунда суюқ ич кетиши қабзият б-н алмашиниб туради, ахлат б-н кўп миқдорда шилимшиқ ажралиб чиқади. Беморнинг иштаҳаси йўқолади, ҳолсизланади ва салга толиқади, озиб кетади, витамин етишмовчилиги ва б. ҳолатлар кузатилади. Йўғон ичакда юза-катарал яллиғланишдан то ярали яллиғланишгача бўлган ўзгаришлар кузатилади. Касалликнинг олдини олишда ичак инфекциясини бартараф этиш, овқатланишни маромида олиб бориш, шунингдек, ичак касалликларини ўз вақтида даволатиш муҳим. Меъда-ичак шиллик қаватига таъсир этувчи заҳарли моддалар (мас, қўрғошин) б-н ишлаганда хавфсизлик техникаси қоидаларига тўла амал қилиш ва вақт-вақти б-н врач назоратидан ўтиб туриш керак. Д а в о с и . Касалликнинг тури ва кечишига қараб даво буюрилади. Пархез таомлар, дори-дармонлар, физиотерапия, меъда-ичак касалликларига ихтисослашган даволаниш масканларидан фойдаланиш тавсия этилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.