Kollaps
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 487–488-b. — ziyouz.com
Kollaps (lot. collapsus — behol, majolsiz) — tösatdan keskin röy beradigan qon tomirlar yetişmovçiligi, kişi hayotini xavf ostida krldiradigan oğir holat; arterial va venoz qon
bosimining keskin kamayişi, markaziy nerv sistemasi faoliyatining izdan çiqişi, moddalar almaşinuvining buzilişi, qon tomirlar devori tonusining tösatdan susayişi, harakatdagi qon mikdori (massasi)ning kamayişi b-n ifodalanadi. Boş miyadagi tomir harakatlanuvçi markaz faoliyatining susayişi sababli, asosan, qorin böşliğidagi a'zolar tomirlari qonga tölib ketadi, ayni vaktda eng muhim hayotiy a'zolar (miya, yurak, teri, muskullar)ga qon kam boradi. Birdaniga köp qon yöqotiş, şok, kislorod tanqisligi, infeksion va boşqa ayrim kasalliklar (terlama, zotiljam, pankreatit va h.k.), zaharlaniş, şikastlaniş va b.da röy beradi, şunga köra, K.ning gemorragik, gipokse-mik, infeksion kardiogen, ortostatik, pankreatik, toksik va b. turlari farq qilinadi. Belgilari: daqiqa içida bemorning tösatdan rangi öçib, badani kökaradi, sovuq ter bosadi, közi iç-içiga tuşib, qoraçiği kengayadi, yuz qiyofasi özgaradi, nafasi yuzaki böladi. Qon bosimi keskin pa-sayib, tomir urişi butunlay sezilmay qolişi ham mumkin. Gavda t-rasi 35° ga, ba'zan undan ham pastga töşadi. Bemor majolsiz, esi kirar-çiqar bölib qoladi, ayrim hollarda huşdan ketadi. K.da darhol vraç çaqiriladi, u kelgunça bemor boşiga yostiq qöymay yotqiziladi, oyoğiga grelka qöyiladi, issiq çoy içiriladi, u yotgan uyga sof havo kirib turadigan qilinadi. Davo tadbirlari K.ga sabab bölgan omillarni bartaraf etişga qaratilgan bölişi lozim. Öz vaqtida körsatilgan yordam yaxşi naf beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОЛЛАПС (лот. collapsus — беҳол, мажолсиз) — тўсатдан кескин рўй берадиган қон томирлар етишмовчилиги, киши ҳаётини хавф остида крлдирадиган оғир ҳолат; артериал ва веноз қон
босимининг кескин камайиши, марказий нерв системаси фаолиятининг издан чиқиши, моддалар алмашинувининг бузилиши, қон томирлар девори тонусининг тўсатдан сусайиши, ҳаракатдаги қон микдори (массаси)нинг камайиши б-н ифодаланади. Бош миядаги томир ҳаракатланувчи марказ фаолиятининг сусайиши сабабли, асосан, қорин бўшлиғидаги аъзолар томирлари қонга тўлиб кетади, айни вактда энг муҳим ҳаётий аъзолар (мия, юрак, тери, мускуллар)га қон кам боради. Бирданига кўп қон йўқотиш, шок, кислород танқислиги, инфекцион ва бошқа айрим касалликлар (терлама, зотилжам, панкреатит ва ҳ.к.), заҳарланиш, шикастланиш ва б.да рўй беради, шунга кўра, К.нинг геморрагик, гипоксе-мик, инфекцион кардиоген, ортостатик, панкреатик, токсик ва б. турлари фарқ қилинади. Белгилари: дақиқа ичида беморнинг тўсатдан ранги ўчиб, бадани кўкаради, совуқ тер босади, кўзи ич-ичига тушиб, қорачиғи кенгаяди, юз қиёфаси ўзгаради, нафаси юзаки бўлади. Қон босими кескин па-сайиб, томир уриши бутунлай сезилмай қолиши ҳам мумкин. Гавда т-раси 35° га, баъзан ундан ҳам пастга тўшади. Бемор мажолсиз, эси кирар-чиқар бўлиб қолади, айрим ҳолларда ҳушдан кетади. К.да дарҳол врач чақирилади, у келгунча бемор бошига ёстиқ қўймай ётқизилади, оёғига грелка қўйилади, иссиқ чой ичирилади, у ётган уйга соф ҳаво кириб турадиган қилинади. Даво тадбирлари К.га сабаб бўлган омилларни бартараф этишга қаратилган бўлиши лозим. Ўз вақтида кўрсатилган ёрдам яхши наф беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.