Kollektor

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 489-b. — ziyouz.com

Kollektor (melioratsiyada) —drenaj tarmoğining suv yiğuvçi qismidan kelayotgan suvni qabul qilib, melioratsiyalanadigan maydondan çiqarib yuboradigan oçiq kanal yoki drenaj quvuri. K. xöjalik, xöjaliklararo va magistral turlariga bölinadi. Ularning jami kollektor-drenaj tarmoğinm hosil qiladi. Odatda, K. pastliklardan, xöjaliklar va almaşlab ekiş dalalari çegaralari böylab ötkaziladi. Tekis maydonlarda K.lar zovur va uçastkaning optimal uzunligini, q.x. maşinalarining unumli işlaşini hisobga olgan holda bir-biridan 0,8—1,2 km oraliqda quriladi. Oçiq K.ning köndalang kesimi köpinça trapetsiya şaklida böladi. K.dagi suv sathi unga kuyiladigan zovur va kollektorlar sathidan 0,1 — 0,3 m quyiroq bölişi kerak. Agar drenaj suvlarining oqib ketiş iloji bölmasa, K.ga nasos st-yalari quriladi. K. köndalang kesimining eng köp uçraydigan ölçamlari: xöjalik K. — çuqurligi 3,0—6,6 m, tubining kengligi 1,0—1,5 m, K.ning daxleiz qirğoqböyi kengligi — 40—80 m; xöjaliklararo K.larda yuqoridagi körsatkiçlar 4,5—8,0 m, 1,0—3,0 va 80—140 m. Magistral K. yana ham kattaroq böladi. K.ning yon bağri 1:1,5; 1:2,5; tubining nişabligi 0,003 dan kam bölmasligi lozim.

Çiqarib yuboriladigan zaxob suv miqdorini hisobga oliş uçun xöjaliklararo va magistral K. lar suv ölçaş postlari b-n jihozlanadi. Özbekistondagi eng yirik magistral K.lar: Sirdaryo vi-loyatida — Şörözak, Markaziy Mirzaçöl, Asosiy Qayir; Farğona vodiysida — Şim. Bağdod, Söx — Isfara, Aççiqköl, Yozyovon, Sari Jöga; Buxoro viloyatida — Şim. Buxoro, Parallel, Boş Qoraköl; Xorazm viloyatida Kölli, Devonköl va Daryolik (davlatlararo). Ularning öz. 30—180 km, suv ötkaziş imkoniyati — 10—170 m3/s, suv yiğadigan maydoni 13—225 ming ga. Oçiq K.larni işlatiş davomida ötkaziladigan işlar: drenaj oqimini va uning minerallaşuvini hisobga oliş, loyqa va öt bosişdan saqlaş va b.

Oçiq K.lar q.x.ga yaroqli yerlarning kattagina qismini egallaydi, yer isrof böladi (ularga ajratiladigan may-don suğoriladigan yerlarning 5—10% ini taşkil etadi). Şuning uçun ham yangi yerlarni özlaştirişda, asosan, yopiq xöjalik K.lari qurilmoqda (yana q. Gorizontal drenaj).

Maşarif Boqiyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОЛЛЕКТОР (мелиорацияда) —дренаж тармоғининг сув йиғувчи қисмидан келаётган сувни қабул қилиб, мелиорацияланадиган майдондан чиқариб юборадиган очиқ канал ёки дренаж қувури. К. хўжалик, хўжаликлараро ва магистрал турларига бўлинади. Уларнинг жами коллектор-дренаж тармоғинм ҳосил қилади. Одатда, К. пастликлардан, хўжаликлар ва алмашлаб экиш далалари чегаралари бўйлаб ўтказилади. Текис майдонларда К.лар зовур ва участканинг оптимал узунлигини, қ.х. машиналарининг унумли ишлашини ҳисобга олган ҳолда бир-биридан 0,8—1,2 км оралиқда қурилади. Очиқ К.нинг кўндаланг кесими кўпинча трапеция шаклида бўлади. К.даги сув сатҳи унга куйиладиган зовур ва коллекторлар сатҳидан 0,1 — 0,3 м қуйироқ бўлиши керак. Агар дренаж сувларининг оқиб кетиш иложи бўлмаса, К.га насос ст-ялари қурилади. К. кўндаланг кесимининг энг кўп учрайдиган ўлчамлари: хўжалик К. — чуқурлиги 3,0—6,6 м, тубининг кенглиги 1,0—1,5 м, К.нинг дахлеиз қирғоқбўйи кенглиги — 40—80 м; хўжаликлараро К.ларда юқоридаги кўрсаткичлар 4,5—8,0 м, 1,0—3,0 ва 80—140 м. Магистрал К. яна ҳам каттароқ бўлади. К.нинг ён бағри 1:1,5; 1:2,5; тубининг нишаблиги 0,003 дан кам бўлмаслиги лозим.

Чиқариб юбориладиган захоб сув миқдорини ҳисобга олиш учун хўжаликлараро ва магистрал К. лар сув ўлчаш постлари б-н жиҳозланади. Ўзбекистондаги энг йирик магистрал К.лар: Сирдарё ви-лоятида — Шўрўзак, Марказий Мирзачўл, Асосий Қайир; Фарғона водийсида — Шим. Бағдод, Сўх — Исфара, Аччиқкўл, Ёзёвон, Сари Жўга; Бухоро вилоятида — Шим. Бухоро, Параллел, Бош Қоракўл; Хоразм вилоятида Кўлли, Девонкўл ва Дарёлик (давлатлараро). Уларнинг ўз. 30—180 км, сув ўтказиш имконияти — 10—170 м3/с, сув йиғадиган майдони 13—225 минг га. Очиқ К.ларни ишлатиш давомида ўтказиладиган ишлар: дренаж оқимини ва унинг минераллашувини ҳисобга олиш, лойқа ва ўт босишдан сақлаш ва б.

Очиқ К.лар қ.х.га яроқли ерларнинг каттагина қисмини эгаллайди, ер исроф бўлади (уларга ажратиладиган май-дон суғориладиган ерларнинг 5—10% ини ташкил этади). Шунинг учун ҳам янги ерларни ўзлаштиришда, асосан, ёпиқ хўжалик К.лари қурилмоқда (яна қ. Горизонтал дренаж).

Машариф Боқиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.