Kolloid eritmalar

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 492–493-b. — ziyouz.com

Kolloid eritmalar KOLLOID ERITMALAR, z o l l a r -zarraçalarining ölçami 1 nm dan 100 nm gaça bölgan yuqori dispers sistemalar. K.e. gazeimon (tutun, budut, tuman), suyuq (emulsiyalar) va qattiq (aralaşmalar, qattiq kolloid eritmalar, rangli şişalar) holatda böladi. K.e. mono- va polidispers holatlarda böladi. Monodispers holatdagi K.e. faqat sintetik yöl b-n olinişi mumkin. Polidispers K.e. 2 usulda olinadi: yirikroq zarraçalarni maydalaş (dispergatsiya usuli) va molekula yoki ionlardan yirikroq zarraçalar hosil qiliş, ya'ni agregatlaş (kondensatsiya usuli).

Dispergatsiya usulida K.e. hosil qiliş uçun qattiq jism stabilizator b-n birga kukun qilib maydalanadi yoki elektr yohud ultratovuş yordamida suyuqlik içida kukunga aylantiriladi. K.e.ni kislota, asos va tözlardan tozalaşda dializ, ultrafiltrlaş, elektrodializ, ultratsentrifugalaş usullaridan foydalaniladi.

K.e. juda kiçik osmotik bosim, suyet diffuziya va Broun harakatiga ega. Zarraçalar zaryadli bölganligi tufayli, ular elektroforez jarayonida elektrod tomon harakat qiladi.

Öta yuqori disperslikka ega bölgan K.e. zol deb ataladi. Zollarni nomlaşda dispersion muhitni hosil qiluvçi modda asos qilib olinadi: dispersion muhit suv bölsa, gidrozol, organik modda bölsa, organzol, keyingilari kimyoviy tarkibiga köra benzozol, alkozol va b. deyiladi. Agar dispersion muhit gaz bölsa, bunday zol aerozol, suyuq dispersion muhitga ega bölgan zollar esa liozollar (yun. lios — suyuqlik) deb ataladi. Dispers faza zarraçalari b-n dispersion muhit zarraçalari orasidagi boğlanişga qarab, K.e. liofob va liofil zollarga bölinadi. Liofob zollarga dispers platina, kumuş, oltingugurt zollari misol böla oladi. Liofil zollarda esa bu boğlaniş kuçli böladi, ularga oqsil, jelatina, pepsin va yuqori molekulyar moddalarning eritmalari kiradi.

K.e. sanoat, q.x. va tibbiyotda muhim rol öynaydi. Barça tirik organizmlar töqimalari va hujayralarining asosini taşkil etuvçi oqsil, nuklein kislotalar, kraxmal, glikogen kabi moddalar K.e. holida uçraydi. Tuproqning unumdorligi uning K.e. xrlidagi qismining fizik-kimyoviy xossalariga, sement, çinni, keramika, sir va böyoqlar sifati ularning disperelik darajasi hamda K.e.ning xossalariga boğliq. K.e. çarm, qoğoz, gazlama, sun'iy ipak, oziq-ovqat va b. sanoat tarmoqlarida ham keng qöllaniladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОЛЛОИД ЭРИТМАЛАР, з о л л а р -заррачаларининг ўлчами 1 нм дан 100 нм гача бўлган юқори дисперс системалар. К.э. газеимон (тутун, будут, туман), суюқ (эмульсиялар) ва қаттиқ (аралашмалар, қаттиқ коллоид эритмалар, рангли шишалар) ҳолатда бўлади. К.э. моно- ва полидисперс ҳолатларда бўлади. Монодисперс ҳолатдаги К.э. фақат синтетик йўл б-н олиниши мумкин. Полидисперс К.э. 2 усулда олинади: йирикроқ заррачаларни майдалаш (диспергация усули) ва молекула ёки ионлардан йирикроқ заррачалар ҳосил қилиш, яъни агрегатлаш (конденсация усули).

Диспергация усулида К.э. ҳосил қилиш учун қаттиқ жисм стабилизатор б-н бирга кукун қилиб майдаланади ёки электр ёҳуд ультратовуш ёрдамида суюқлик ичида кукунга айлантирилади. К.э.ни кислота, асос ва тўзлардан тозалашда диализ, ультрафильтрлаш, электродиализ, ультрацентрифугалаш усулларидан фойдаланилади.

К.э. жуда кичик осмотик босим, сует диффузия ва Броун ҳаракатига эга. Заррачалар зарядли бўлганлиги туфайли, улар электрофорез жараёнида электрод томон ҳаракат қилади.

Ўта юқори дисперсликка эга бўлган К.э. золь деб аталади. Золларни номлашда дисперсион муҳитни ҳосил қилувчи модда асос қилиб олинади: дисперсион муҳит сув бўлса, гидрозоль, органик модда бўлса, органзоль, кейингилари кимёвий таркибига кўра бензозоль, алкозоль ва б. дейилади. Агар дисперсион муҳит газ бўлса, бундай золь аэрозоль, суюқ дисперсион муҳитга эга бўлган золлар эса лиозоллар (юн. lios — суюқлик) деб аталади. Дисперс фаза заррачалари б-н дисперсион муҳит заррачалари орасидаги боғланишга қараб, К.э. лиофоб ва лиофил золларга бўлинади. Лиофоб золларга дисперс платина, кумуш, олтингугурт золлари мисол бўла олади. Лиофил золларда эса бу боғланиш кучли бўлади, уларга оқсил, желатина, пепсин ва юқори молекуляр моддаларнинг эритмалари киради.

К.э. саноат, қ.х. ва тиббиётда муҳим роль ўйнайди. Барча тирик организмлар тўқималари ва ҳужайраларининг асосини ташкил этувчи оқсил, нуклеин кислоталар, крахмал, гликоген каби моддалар К.э. ҳолида учрайди. Тупроқнинг унумдорлиги унинг К.э. хрлидаги қисмининг физик-кимёвий хоссаларига, цемент, чинни, керамика, сир ва бўёқлар сифати уларнинг дисперелик даражаси ҳамда К.э.нинг хоссаларига боғлиқ. К.э. чарм, қоғоз, газлама, сунъий ипак, озиқ-овқат ва б. саноат тармоқларида ҳам кенг қўлланилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.