Kolloid kimyo
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 492-b. — ziyouz.com
Kolloid kimyo — kimyoning dispers sistemalar xossalari, fazalararo çegara sirtlarida sodir böladigan hodisa va jarayonlarni örganadigan bölimi. 19-a.ning 60-y.larida mustaqil fan sifatida şakllandi. Fizik-kimyoning maxsus tadqiqot usullari: ultramikroskopiya, ultrafiltrlaş, ultratsentrifugalaş, dializ, elektrodializ, elektroosmos, elektroforez, dispersion analiz; nefelometriya, reologiya, elektron mikroskopiya, xromatoğrafiya va b. K. k. ta-raqqiyotida muhim rol öynadi. K.k. kimyo sanoati va kimyo-texnologiyada katta ahamiyatga ega. Xom aşyoni maydalaş, boyitiş (flotatsiya), tindiriş, çöktiriş, briketlaş va donalaş kabi jarayenlar dispers sistemalarda sodir böladi va bu jarayonlardagi höllaniş, kapillyarlik, adsorbsiya, sedimentatsiya, koagulyatsiya, flokulyatsiya kabi hodisalarni ham K.k. örganadi. Özbekistonda K.k.ningrivojlanişidaakad. K. S. Axmedov rahbarligidagi ilmiy maktabning xizmati katta. Olim va uning şogirdlari tomonidan mineral dispers sistemalar (tuproq, tabiiy mineral sorbentlar, sement, keramik qorişmalar, burğulaş eritmalari va emulsiyalari va b.)ning xossalarini boşqarişda sirt faol moddalar va polielektrolitlardan ratsional foydalaniş usullari işlab çiqildi. K-4, K-9, «Uniflok», OGS kabi yangi polielektrolitlar suvni flokulyatsiya yöli b-n qayta tozalaşda, yuvindi va oqova suvlardan oltin ajratib olişda, tuproq strukturasini yaxşilaşda, tuproq suvini tejaşda, tuproq erroziyasiga qarşi kuraşda, yerning şörini yuvişda, rangli metallarni ajratib olişda, köçma qum va şör tuproq-gruntlarning harakatini (Orol dengizi atrofida) töxtatişda va b.da qöllaniladi. K.k. sohasidagi ilmiy işlar Özbekistonda FA umumiy va noorganik kimyo in-tida, Toşkent kimyotexnologiya in-tida hamda ÖzMU ning kolloid kimyo kafedrasida olib boriladi. Ayni vaqtda tabiiy gaz, gaz kondensatlari va b. xom aşyolardan sirt faol moddalar, suvda eruvçan polimerlar va polielektrolitlar oliş, ularni amaliyotga tatbiq qiliş borasida Özbekiston yetakçi örinlardan birini egallaydi.
Ad.: Ahmedov K. S, Rahimov H. R., Kolloid ximiya, T., 1984; Frolov Yu. G., Kurs kolloidnoy ximii, 2 izd. M., 1989.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОЛЛОИД КИМЁ — кимёнинг дисперс системалар хоссалари, фазалараро чегара сиртларида содир бўладиган ҳодиса ва жараёнларни ўрганадиган бўлими. 19-а.нинг 60-й.ларида мустақил фан сифатида шаклланди. Физик-кимёнинг махсус тадқиқот усуллари: ультрамикроскопия, ультрафильтрлаш, ультрацентрифугалаш, диализ, электродиализ, электроосмос, электрофорез, дисперсион анализ; нефелометрия, реология, электрон микроскопия, хроматоғрафия ва б. К. к. та-раққиётида муҳим роль ўйнади. К.к. кимё саноати ва кимё-технологияда катта аҳамиятга эга. Хом ашёни майдалаш, бойитиш (флотация), тиндириш, чўктириш, брикетлаш ва доналаш каби жараенлар дисперс системаларда содир бўлади ва бу жараёнлардаги ҳўлланиш, капиллярлик, адсорбция, седиментация, коагуляция, флокуляция каби ҳодисаларни ҳам К.к. ўрганади. Ўзбекистонда К.к.нингривожланишидаакад. К. С. Ахмедов раҳбарлигидаги илмий мактабнинг хизмати катта. Олим ва унинг шогирдлари томонидан минерал дисперс системалар (тупроқ, табиий минерал сорбентлар, цемент, керамик қоришмалар, бурғулаш эритмалари ва эмульсиялари ва б.)нинг хоссаларини бошқаришда сирт фаол моддалар ва полиэлектролитлардан рационал фойдаланиш усуллари ишлаб чиқилди. К-4, К-9, «Унифлок», ОГС каби янги полиэлектролитлар сувни флокуляция йўли б-н қайта тозалашда, ювинди ва оқова сувлардан олтин ажратиб олишда, тупроқ структурасини яхшилашда, тупроқ сувини тежашда, тупроқ эррозиясига қарши курашда, ернинг шўрини ювишда, рангли металларни ажратиб олишда, кўчма қум ва шўр тупроқ-грунтларнинг ҳаракатини (Орол денгизи атрофида) тўхтатишда ва б.да қўлланилади. К.к. соҳасидаги илмий ишлар Ўзбекистонда ФА умумий ва ноорганик кимё ин-тида, Тошкент кимётехнология ин-тида ҳамда ЎзМУ нинг коллоид кимё кафедрасида олиб борилади. Айни вақтда табиий газ, газ конденсатлари ва б. хом ашёлардан сирт фаол моддалар, сувда эрувчан полимерлар ва полиэлектролитлар олиш, уларни амалиётга татбиқ қилиш борасида Ўзбекистон етакчи ўринлардан бирини эгаллайди.
Ад.: Аҳмедов К. С, Раҳимов Ҳ. Р., Коллоид химия, Т., 1984; Фролов Ю. Г., Курс коллоидной химии, 2 изд. М., 1989.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.