Kolorado qönğizi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 497–498-b. — ziyouz.com
Kolorado qönğizi (Leptinotarsa decemlineata Say.) — bargxörlar turkumining qöngizlar oilasiga mansub haşarot, aşaddiy xavfli ösimlik zararkunandasi. Tanasi öz. 9 — 12 mm, yelka va ust qanoti sarğiş yoki sarğişqizil, oldingi yelkasida 12—14 ta qora doğlari bor, qanoti ustidan 5 ta qora çiziq ötgan. Tuxumining kattaligi 1,2—1,8 mm, qurti uz. 15—16 mm, puştiqizil, ğumbagi 10—12 mm. K.q. tuproqda (20—50 sm çuqurlikda) qönğizlik davrida qişlab, apr. oyida qişlovdan çiqadi va ösimliklar b-n oziqlanadi. Urğoçi qönğizlari ösimliklar bargi orqasiga, ösimlik qoldiqlariga 12—80 tadan töp-töp qilib tuxum qöyadi. Bitta urğoçi qönğiz 500— 800, ba'zida 2400 gaça tuxum qöyadi. Tuxumlarining rivojlanişi 3—5, ğumbaginiki 6—9 kun. Tuxumdan çiqqan qurtlar 20 kun atrofida ösimliklar bargi b-n ovqatlanadi va tuproqda ğumbakka aylanadi. 1—2 havftadan söng yoş qönğizlar paydo böladi, barg b-n ovqatlanib, yana tuxum qöyadi. K.q. kartoşka, pomidor, baqlajon, tamaki, qalampir, yoş terak va turli ituzumsimon ösimliklarga zarar yetkazadi. Bir tup kartoşkada örtaça 20—40 qurt va qönğiz töğri kelganda ösimlik bargining yarmisini yeb, hosilni 2—3 marta kamaytiradi. Bargi töliq yeb bitirilgan ösimliklar hosili esa 10 martagaça kamayişi mumkin. K.q. Özbekistonda ob-havo şaroitiga qarab 2— 4 marta nasl beradi.
K.q. vatani — AQŞ Kolorado ştati. Şim. Amerika, 20-a. boşlaridan Yevropa mamlakatlarida (1922 y.da Fransiyada topilgan), keyinçalik Şarqiy Yevropa, Ukraina, Belorussiyada tarqaldi.
Özbekistonga Belorussiyadan uruğlik kartoşka b-n dastlab Böstonliq va Söx tumanlariga (1972 y.) kelib qolgan.
Hozir Xorazm, Buxoro viloyatlari va Qoraqalpoğistondan taşqari barça viloyatlarda tarqalgan, kartoşka, baqlajon ekinzorlariga katta zarar yetkazmoqda.
Kuraş çoralari. K.q.ga qarşi samarali kuraş vositalari yöq. Muhimi karantin tadbirlari. Kimyoviy preparatlardan fozalon, buldok, detsis, konfidor, maspilan, xostation, regent, sumialfa va b.dan foydalaniş tavsiya etiladi.
Sultan Aşmuhamedov, Norqözi Ergaşev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОЛОРАДО ҚЎНҒИЗИ (Leptinotarsa decemlineata Say.) — баргхўрлар туркумининг қўнгизлар оиласига мансуб ҳашарот, ашаддий хавфли ўсимлик зараркунандаси. Танаси ўз. 9 — 12 мм, елка ва уст қаноти сарғиш ёки сарғишқизил, олдинги елкасида 12—14 та қора доғлари бор, қаноти устидан 5 та қора чизиқ ўтган. Тухумининг катталиги 1,2—1,8 мм, қурти уз. 15—16 мм, пуштиқизил, ғумбаги 10—12 мм. К.қ. тупроқда (20—50 см чуқурликда) қўнғизлик даврида қишлаб, апр. ойида қишловдан чиқади ва ўсимликлар б-н озиқланади. Урғочи қўнғизлари ўсимликлар барги орқасига, ўсимлик қолдиқларига 12—80 тадан тўп-тўп қилиб тухум қўяди. Битта урғочи қўнғиз 500— 800, баъзида 2400 гача тухум қўяди. Тухумларининг ривожланиши 3—5, ғумбагиники 6—9 кун. Тухумдан чиққан қуртлар 20 кун атрофида ўсимликлар барги б-н овқатланади ва тупроқда ғумбакка айланади. 1—2 ҳавфтадан сўнг ёш қўнғизлар пайдо бўлади, барг б-н овқатланиб, яна тухум қўяди. К.қ. картошка, помидор, бақлажон, тамаки, қалампир, ёш терак ва турли итузумсимон ўсимликларга зарар етказади. Бир туп картошкада ўртача 20—40 қурт ва қўнғиз тўғри келганда ўсимлик баргининг ярмисини еб, ҳосилни 2—3 марта камайтиради. Барги тўлиқ еб битирилган ўсимликлар ҳосили эса 10 мартагача камайиши мумкин. К.қ. Ўзбекистонда об-ҳаво шароитига қараб 2— 4 марта насл беради.
К.қ. ватани — АҚШ Колорадо штати. Шим. Америка, 20-а. бошларидан Европа мамлакатларида (1922 й.да Францияда топилган), кейинчалик Шарқий Европа, Украина, Белоруссияда тарқалди.
Ўзбекистонга Белоруссиядан уруғлик картошка б-н дастлаб Бўстонлиқ ва Сўх туманларига (1972 й.) келиб қолган.
Ҳозир Хоразм, Бухоро вилоятлари ва Қорақалпоғистондан ташқари барча вилоятларда тарқалган, картошка, бақлажон экинзорларига катта зарар етказмоқда.
Кураш чоралари. К.қ.га қарши самарали кураш воситалари йўқ. Муҳими карантин тадбирлари. Кимёвий препаратлардан фозалон, бульдок, децис, конфидор, маспилан, хостатион, регент, сумиальфа ва б.дан фойдаланиш тавсия этилади.
Султан Ашмуҳамедов, Норқўзи Эргашев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.