Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kolumbiya

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 500–505-b. — ziyouz.com

    Kolumbiya (Colombia), Kolumbiya Respublikasi (Republica de Colombia) — Jan. Amerikaning şim.-ğarbida joylaşgan davlat. Mayd. 1138,9 ming km2. Aholisi 40,3 mln. kişi (2001). Poytaxti — Bogota (Santa-Fe-de-Bogota) ş. Ma'muriy jihatdan 32 departament va poytaxt okrugiga bölinadi.

    Davlat tuzumi. K. — unitar respublika. Amaldagi Siyosiy konstitutsiyasi 1991 y. 4 iyulda qabul qilingan. Davlat va hukumat boşliği — prezident. U umumiy töğri ovoz beriş yöli b-n 4 y. muddatga saylanadi. Ikkinçi muddatga saylanişi mumkin emas. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni kongress amalga oşiradi. Kongress ikki palata: senat va vakillar palatasidan iborat. Ijroçi hokimiyatni prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

    Tabiati. K.ning şarqiy va şim. qismi pasttekislik, ğarbida And toğ tizmalari bor. And toğlarining K.dagi qismi 3 asosiy tizma (Ğarbiy, Markaziy va Şarqiy Kordilyera) dan iborat. Ularni Magdalena daryosi (Kauka va Patiya irmoqlari b-n) bir-biridan ajratib turadi. K.ning eng baland joyi — Kristobal-Kolon toği (5800 m). And toğlarining ğarb va şim. da Tinç okean va Karib böyi botqoqlaşgan pasttekisliklari bor. Şarqiy qismidagi pastroq platolar Amazonka pasttekisligiga tutaşib ketadi. Bir neça sungan va sönmagan vulkanlar (Uila 5750 m, Ruis 5400 m, Tolima 5215 m va b.) bor. K.da neft, tabiiy gaz, toşkömir, mis va temir rudalar, rangli va asil metallar, uran, zumrad konlari köp.

    K. ekvatorial iqlim mintaqasida joylaşgan. Pasttekisliklarda örtaça oylik t-ra 29°, 1000—2000 m balandlikdagi toğlarda 17—22°, 4000 m dan balandda 7° dan oşmaydi. Yillik yoğin 1000-4000 mm. Şim.-şarqida 200 mm gaça, Tinç okean pasttekisligida va unga tutaş toğ etaklarida 10000 mm gaça. Daryo köp, yiriklari: Magdalena, Kaketa, Putumayo, Guavyare, Meta va b. Yuklarning 95% Magdalena daryosida taşiladi. Pasttekislik va toğ etaqlaridagi qizilsariq laterit tuproqli yerlarda nam tropik örmonlar bor, qizil tuproqli yerlar savanna (lyanos) b-n qoplangan. Şim.- şarqda buta va kaktuslar ösadi. Toğ tepalarida ötloqlar (paramos), çöqqilarida doimiy qorlar bor. Örmonlarda maymun, yaguar, çumolixör, tapir, yalqov, kaltakesak; quşlardan tunan, kolibri va tötilar, daryolarda timsoh uçraydi. Milliy boğlari: Çiribikete, Paramilo, Syerra-Nevada-de-Santa-Marta.

    Aholisining aksari kolumbiylar. Ular indeys, ispan, negrlarning qöşilişidan hosil bölgan. Keyinroq Italiya, Germaniya va Ğarbiy Yevropaning boşqa mamlakatlaridan kelgan muhojirlar qöşilgan. 700 mingga yaqin indeys bor. Rasmiy tili — ispan tili. Xristianlikning katolik mazhabiga e'tiqod qiladi. Aholining 67% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Bogota, Medelin, Kali, Kartaxena.

    Tarixi. Hoz. K. hududida qadimdan indeys qabilalari yaşab kelgan. K. hududiga 1499 y.da ispanlar kelgan. 1530-y.larda ular K.ni bosib olib, mustamlaka tartibini örnatdilar va mamlakatni Yangi Granada deb atadilar. 1718 y.dan Yangi Granada vitse-qirolligiga aylantirildi. 1739 y. Yangi Granada vitse-qirolligi K.dan taşqari hoz. Ekvador, Panama va Venesuela hududlarini qöşib oldi. Mahalliy aholi ispan bosqinçilariga qarşi bir neça bor qözğolon kötardi. Şulardan eng yirigi 1781 y.gi qözğolon böldi. Mustaqillik uçun kuraş 1810 y.dan yanada kuçaydi. 1816 y. may oyida ispan armiyasi qözğolonni şafqatsiz bostirdi. Birok, qözğolonçilar 1819 y. fev.da mustaqillikka erişgan Venesuela vatanparvarlari yerdamida ispan qöşinlarini tor-mor etdilar. 1819 y. dek.da Yangi Granada, Venesuela va Ekvador birlaşib, Buyuk Kolumbiya federativ respublikasi tuzilganligi S. Bolivar prezident) e'lon qilindi. 1830 y. Buyuk Kolumbiya federativ respublikasi parçalandi, Venesuela, Ekvador va Yangi Granada (Panama b-n birga) mustaqil davlatlari taşkil topdi. 40-y. larda mamlakatda Konservativ (yirik zamindorlar) va Liberal (burjua) siyosiy partiyalar vujudga keldi.

    1851 y. Yangi Granadada qulçilik bekor qilindi. 1863 y.dan mamlakat K. Qöşma Ştatlari, 1886 y.dan K. Respublikasi deb ataldi. Partiyalar örtasidagi raqobat mamlakatda fuqarolar uruşiga («Ming kunlik uruş», 1899— 1902) sabab böldi. 1903 y. Panama K.dan ajralib, mustaqil davlatga aylandi. 1929— 33 y.gi jahon iqtisodiy turğunligi K. iktisodiyotiga ança putur yet-kazdi. 1934 y. K.da ba'zi ilğor islohotlar (bepul ta'lim va b.) ötkazildi. 1946 y.dan K.da terrorçi diktatura örnatildi. Barça demokratik kuçlar qattiq ta'qib qilindi. Xalqning demokratik ğalabalarini tugatiş siyosati ötkazila boşladi. 1948 y. da xalq qözğolon kötardi. Qözğolon bostirilgaç, konservatorlar hukumati liberallarga qarşi fuqarolik uruşi boşladi, natijada 200 ming kişi nobud böldi. Ma'murlar terroriga qarşi partizanlik harakati kuçaydi. Konservatorlar hokimiyatni saqlab qolişga intilib, 1953 y. davlat töntarişi uyuştirdi va harbiy diktatura örnatdi. 1957 y.da umumxalq kuraşi natijasida diktatura barham topdi.

    Konservatorlar b-n liberallar «şerikçilik» asosida «Milliy jabha» blokini tuzdilar (1957—74). Ammo ijtimoiy-iqtisodiy muammolar hal bölmay qolaverdi. Liberallar hukumati 1974—78 y.larda bir qator ilğor islohotlar ötkazdi. 1978 y. saylovda liberallar raxbari X.S.Turbay Ayyala ğalaba qozonib, prezident lavozimini egalladi. 1998 y. prezident saylovida konservatorlar vakili A.P.Arango prezident, liberallar vakili G.B.Lesmus esa vitse-prezident etib saylandi. K. — 1945 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 20 iyul — Mustaqillik kuni (1810).

    Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Liberal partiya, 1815 y.da asos solingan; Sotsial-konservativ partiya, 1848 y.da tuzilgan; K. kommunistik partiyasi, 1930 y.da asos solingan; Milliy najot harakati partiyasi, 1990 y.da Sotsial-konservativ partiyadan çiqqan siyosiy arboblar tomonidan tuzilgan; Milliy xalq ittifoqi, 1964 y.da asos solingan; Demokratik alyans partiyasi, 1990 y.da tuzilgan. Kasaba uyuşma birlaşmalari: Demokrat mehnatkaşlar umumiy konfederatsiyasi, 1971 y.da tuzilgan; K. demokrat mehnatkaşlar konfederatsiyasi, 1988 y.da tuzilgan; K. mehnatkaşlar konfederatsiyasi, 1934 y.da tuzilgan; Mehnatkaşlar unitar kasaba uyuşma markazi, 1986 y.da tuzilgan.

    Xöjaligi. K. — agrar-industrial mamlakat. Jan. Amerikadagi iqtisodiy barqaror, uzluksiz rivojlanayotgan mamlakatlardan biri. Ötkazilayotgan iqtisodiy islohotlar dasturida importga erk beriş, samarasiz davlat korxonalarini xususiylaştiriş, xorijiy sarmoyani jalb etiş közda tutilgan. Mehnatga layoqatli aholining 33% q.x.da, 23% sanoatda, 20% xizmat sohasida maşğul. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 27%, q.x.ning uluşi 22%.

    Sanoati. K.ning boy tabiiy resurslari asosida konçilik sanoati rivojlangan. Neft va temir rudasi qazib oliş yetakçi sanoat tarmoqlaridir. Tabiiy gaz, toşkömir, oltingugurt, nikel, oltin, platina, kumuş, zumrad ham qazib olinadi (jahondagi zumradning 90%). Oziq-ovqat sanoati, asosan, q.x. xom aşyosini dastlabki qayta işlaş, poyabzal, içimlik i.ç. sohalari, tikuvçilik, töqimaçilik, metallni qayta işlaş alohida örin oladi. Metallurgiya, neftni qayta işlaş, kimyo va neft kimyosi sanoati rivojlangan. Avtomobil, televizor va radiopriyomniklar yiğadigan, stanok, sement, qoğoz işlab çiqaradigan z-dlar bor. Hunarmandçilikning ham salmoği katta. Örmonlarda qimmatbaho nav yoğoç tayyorlanadi. Yiliga 25,6 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi. Hosil qilinadigan elektr energiyaning 75% gidroelektr styalariga, 25% kömir b-n işlovçi elektr st-yalariga töğri keladi.

    Qişloq xöjaligi. Dehqonçilik — q.x.ning asosi. Kofe — mamlakat q.x.ning muhim mahsuloti. Kofe eksport qiliş sohasida dunyoda Braziliyadan keyin 2-örinda turadi. Mamlakat mehnatga layoqatli aholisining salkam 40% kofe yetiştiriş b-n bevosita yoki bavosita boğliq tarmoqlarda band. Eksport uçun kakao doni, paxta, banan, tamaki, mahalliy ehtiyoj uçun makkajöxori, kartoşka, şoli, buğdoy, arpa, maniok, soya, nöxot, şakarqamiş yetiştiriladi. Çorvaçiligida qoramol, köy, çöçqa boqiladi. Baliq ovlanadi. Q.x. mamlakatning oziq-ovqat mahsulotlariga bölgan ehtiyojini töla qondirmaydi.

    K.da asosiy transport turi — avtomobil. T.y. uzunligi — 3,4 ming km, avtomobil yöli öz. — 129 ming km. Asosiy dengiz portlari: Barrankilya Buenaventura, Tumako, Kartaxena, Santa-Marta. Bogotada Eldorado xalqaro aeroporti bor.

    K. çetga kofedan taşqari neft va neft mahsulotlari, kimyoviy mollar, qora metallurgiya mahsulotlari, zumrad çiqaradi. Çetdan sanoat asbob-uskunalari, transport vositalari, xom aşyo, iste'mol va oziq-ovqat mahsulotlari keltiradi. Savdo-sotikdagi asosiy mijozlari: AQŞ, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari, Yaponiya, Lotin Amerikasi mamlakatlari. Pul birligi —K. pesosi.

    Tibbiy xizmati. Bemorlarga, asosan, xususiy tarzda xizmat körsatiladi. Vraçlar 9 ta oliy öquv yurtining tibbiyot f-tida tayyorlanadi.

    Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 7 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalarning öqişi bepul va majburiy. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 5 y., örta maktabda 6 y. Davlat maktablari b-n bir qatorda xususiy maktablar ham mavjud. Mutaxassislar hunar-texnika bilim yurtlari va ped. öquv yurtlarida, oliy öquv yurtlarida tayyorlanadi. Mamlakatda 200 dan köproq oliy öquv yurti, şu jumladan, 25 davlat va 35 xususiy un-t bor. Eng yirik oliy öquv yurtlari: Bogotada K. Milliy unti (1867 y. da asos solingan), Valye unti (1945), Xaverian xususiy katolik unti va b. Ilmiy muassasalari: K. tarix akademiyasi

    (1902), K. yuridik fanlar akademiyasi (1894), Tibbiyot fanlari akademiyasi (1890) — hammasi Bogotada; Kartaxena, Medelin, Tunxa va b. şaharlarda tarix akademiyalari, bir qança ilmiy jamiyatlar işlaydi. Bogotada Milliy kutubxona, Medelinda un-t kutubxonasi, Bogotada Milliy un-t kutubxonasi va b. bor. Muzeylari: Milliy, Mustamlaka davri san'ati, Milliy antropologiya, Milliy arxeologiya muzeylari, Oltin buyumlar muzeyi, S. Bolivar muzeyi — (hammasi Bogotada), Medelindagi tabiiy fanlar muzeyi va un-t muzeyi.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. K.da 30 ga yaqin kundalik gaz. naşr etiladi. Eng yiriklari: «Ekspektador» («Kuzatuvçi», 1887 y. dan), «Tyempo» («Vaqt», 1911 y.dan), «Pays» («Mamlakat», 1950 y.dan), «Nuevo siglo» («Yangi asr», 1932 y. dan), «Kolombiano» («Kolumbiyalik», 1912 y.dan). Ankol hukumat axborot agentligi işlaydi. Kolprensa milliy axborot agentligiga 1980 y.da asos so-lingan. Radioeşittiriş 1929 y. dan, telekursatuv (töla davlat tasarrufida) 1954 y.dan işlaydi. Mamlakatda hammasi bölib 200 ga yaqin radiost-ya, 50 telestudiya bor.

    Adabiyoti ispan tilida. Dastlabki yilnoma va hikoyalar 1519 y.da paydo bölgan. Adabiyot, ayniqsa, 19-a. boşlarida gurkirab rivojlandi. Milliy ozodlik va mustaqillik uçun kuraş yillari (1810—26)da vatanparvarlik ruhidagi klassitsizm adabiyoti ravnaq topdi (K. Torres, L. Vargas Texad, X.M.Salasar va b. ijodi). X. X. Ortiye, X.E.Karo, X.Arboled, R.Pombo, F.Peres, X.M.Samper va b. yozuvçilar indeys qabilalarining ötmiş hayotini madh etuvçi asarlar yozdilar. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida «Yelkan ramzi», «Arboledlar jamiyati» va b. tögaraqlarda uyuşgan X.A.Silva, M.A.Osodio va b. şoirlar ijodida modernistik mayllar qaror topdi. 1-jahon uruşidan söng K. adabiyotida «avangardizm» paydo böldi. «Konrod epopeyasi» dostonining muallifi — A.M.Mutis, L.K.Lopes va b. ijtimoiy şe'riyat an'analarini rivojlantirdilar. Nasrda ijtimoiy tanqidçilik kuçaydi. A.Lopes de Mesa, X.Restrepo Karamilo, D. Arango Vems va b. ijodida kişilarning tabiat b-n töqnaşuvini tasvirlaş asosiy mavzu böldi. X.A.Osorio Lisarasoning şaxtyorlar hayoti hamda mehnatini tasvirlovçi «Yer ostidagi odam» va taraqqiyparvar arbob Gaytan ölimi töğrisidagi «Nafrat kuni» romanlari K. nasrining yutuği

    hisoblanadi. 50-y.larda köproq partizanlar qarakatiga bağişlangan asarlar turkumi («zöravonlik haqida romanlar») paydo böldi. G.G.Markesning «Yolğizlikning yuz yili» romani K. nasri rivojida muqim rol öynaydi. X.Pardo Gersia, K.Kastro Saavedra va b. öz asarlari b-n K. şe'riyatiga salmoqli hissa qöşdilar.

    Me'morligi. Hoz. K. hududida toşdan qurilgan ibodatxona va istehkomlarning vayronalari topilgan. K. ispanlar tomonidan bosib olingaç, 15-a. oxiri va 16-a.da indeys manzilgohlari örnida Kartaxena, Bogota, Tunxa kabi şaharlar barpo etildi, ularning markazida töğri burçaqli kuça va maydonlar qurildi, şaqlan körimli va sipo binolar tiklandi. 16-a. örtasidan 17-a. örtalarigaça italyan uyğoniş davri me'morligi «mudexar» uslubi unsurlari b-n birga qöşildi. 16—18-a.larda ğiştin uyli, töğri köçali şaharlar, monastir çerkovlari barokko va yangi mudexar uslubida qurildi. 20-a. boşlarida sanoat rivoji natijasida şaharlar köpaydi. 1930-y.lardan AKŞ va Braziliya me'morlik maktablari ta'sirida zamonaviy binolar köplab qurila boşladi. 1940— 70 y.larda yangi kvartallar, sanoat majmualari, bank, firma binolari, stadion, bozorlar köpgina şaharlarning körkiga körk qöşdi (Kartaxenadagi stadion, Bogotadagi Moderno gimnaziyasining kapellasi va b.). Pekin mamlakatdagi turar joylarning köpçiligini loy va qamişdan işlangan kulbalar taşkil etadi. Zamonaviy inşootlar orasida Bogotadagi «Tekendama» mehmonxonasi, «Filips Kolobiana» firmasining binosi ajralib turadi.

    Tasviriy san'ati. K. hududida qadimdan indeyslar madaniyati (kulollik buyumlari, oltin, kumuş haykallar, tilla taqinçoqlar tayyorlaş) rivojlangan. Mil. av. 1-ming yillik va mil. 1-ming yillik boşlarida San-Agustin madaniyati (Jan. K. örmonlaridagi toş qaykalçalar, börtma tasvirlar), bu madaniyatga yaqin Tyerradentro, Narino, Kalima madaniyatlari ham mavjud bölgan. 16-a.gaça markaziy va şim. viloyatlarda çibça indeyslari madaniyati ravnaq topgan (oltin, mis, kumuş zeb-ziynat buyumlari, haykalçalar, idişlar, töqimaçilik, öymakorlik namunalari). 16—17-a.larda mahalliy rassomlik maktabi vujudga keldi, diniy va hayotiy mavzularda asarlar yaratildi (portretlar, devoriy rasmlar). 19—20-a. boşlarida P.X.Fi-

    geroa, X.M.Espinosa kabi rassomlar xalqning mustaqillik uçun kuraşi mavzularida asarlar yaratdilar. Keyingi yillarda ijtimoiy muammolarga qiziqiş kuçaydi. P.N.Gomes Agudelo, I.Gomes Xaramilo, M.Dias-Vargas, E.Martines, X.Rodriges Asevedo, L.A.Akunya kabi rassomlar, X.O.Betankur, R.Roso va b. haykaltaroşlar maşhur. 1930 y.da asos solingan K. Badiiy akademiyasi keyinçalik Bogota nafis san'at maktabiga aylantirildi.

    Musiqasi. Ispan istiloçilarining xotiralaridan ma'lum bölişiça, hoz. Kolumbiya hududida yaşagan indeyslarda harbiy musiqa yaxşi rivojlangan, ular ğalabani musiqa va qöşiqlar b-n nişonlagan. Motam marosimlarida marhumning botirligini ta'riflovçi qöşiqlar aytilgan. Hosil yiğimi, qabila boşliği uçun saroy qurilişi ommaviy raqs va qöşiq b-n yakunlangan. Bosqinçilar kelgaç, indeys musiqasiga yevropaça unsurlar ta'sir eta boşladi.

    K. musiqasida kreol, indeys, negr ohanglari qorişib ketgan. 17-a. boşlarida professional musiqa vujudga keldi va 18-a. oxiridan dunyoviy musiqa rivojlana boşladi. 1784 y. Bogotada birinçi puflama sozlar orkestri tuzildi. 19-a. ning 40-y.larida K. musiqa san'atining rivojlanişida Italiya opera truppalari va K.da yaşovçi Yevropa kompozitorlarining roli katta böldi. 19-a. boşlarida K.da yaşagan ingliz E. Prays K. Filarmonik konsert jamiyatini, uning öğli J.Prays Milliy musiqa akademiyasini taşkil etdi (1882; 1910 y.dan Milliy konservatoriya). A.Velasko, E.Salas, O.Sindiçi (milliy madhiya muallifi), «Ester» va «Florinda» operalarining muallifi X. M. Ponse de Leon 19-a.ning maşhur kompozitorlari hisoblanadi. Milliy simfonik orkestrning asosçisi — dirijyor G. Espinosa, kompozitorlar G. Uribe Olgin, A. Mariya Valensiya, qöşiqçi L. Masia, musiqaşunos X. I. Pendromo Eskobar, X. B. Silva va b. 20-a.da K. musiqa madaniyatini rivojlantirgan ijodkorlardir. Bogotada opera teatri, milliy konservatoriya, folklorni örganuvçi i.t. markazi, «Folklor baleti» bor. K. milliy radiosi mumtoz va milliy musiqani tarğib qiliş sohasida katta iş olib borayotir.

    Teatri. 18-a. oxirlarida Bogotada ilk bor teatr tomoşalari körsatilgan. X.M.Salasar, L.Vargastexada, S.Peres, A.L.Gomes, A.Alvares Lyeras, L.E.Osorno va b. 19-a.da hamda 20-a. 1-yarmida közga köringan K. dramaturglari hisoblanadi. 50-y.lar örtalarida K. teatrining faoliyati yaxşilandi, truppalar paydo böldi, festivallar ötkazildi. Milliy drama san'ati maktablari taşkil qilindi. Zamonaviy teatr madaniyatining rivojlanişida Kalidagi Tajriba teatri, madaniyat uyi va «La mama» truppalari, şuningdek, Bogotadagi Xalq teatri muhim rol öynaydi. Un-t teatrlari ham keng yölga qöyilgan (ular 1966 y.dan festival ötkazib turadi). Zamonaviy maşhur dramaturglardan O.Dias, X.Salamea, K.X.Reyes va teatr arboblaridan E. Buenaventur, S. Garsia hoz. K. teatri san'atini rivojlantirişga salmoqli hissa qöşgan.

    Kinosi. K.da dastlabki hujjatli filmlar («San-Kristobal manzarasi», «Bogotada harbiy parad») 1907 y. da suratga olindi. 1910-y.larda voqeiy filmlar yaratişga kirişildi. 1914 y.da rej. F.Markoning «Işonç tantanasi» töla metrajli yarim hujjatli filmi çiqarildi. «Aura yoki gunafşalar» (1923), «Antokiya osmoni ostida» (1924), «Kondorlar uyasi» (1925) köngiloçar va xajviy kinolentalari b-n badiiy filmlar yaratişga asos solindi. 1937 y.da aka-uka Aseveolar birinçi ovozli hujjatdi filmni yaratdilar. 1939 y.dagi «Vodiy gullari» filmi dastlabki ovozli badiiy film böldi. 50-y.lar oxiri va 60-y.larda milliy kino san'ati yuksala boşladi. Ilgor ijtimoiy yönalişdagi filmlar («Toş ildizlar», «Kolumbiyaning uç tarixi», «Aççiq yer», «Donaso» va b.) yaratildi. Hujjatli kino rej.laridan K.Alvares, X.Alvares, M.Bergas, G.Samper, X.Morante faoliyati milliy kinoning şakllanib, kamol topişiga katta ta'sir ötkazdi («Kunlardan bir kun», «Demokratiya nima» va b. filmlar). Keyingi yillarda «Qaçongaça» (rej. B.Ventura), «Firibgarlik» (rej. L.Sançes), «Toza qon» (rej. L.Ospina), «Diyorimiz ovo-zi: ötmiş va kelajak» (rej. M. Rodriges, X.Silva) va b. filmlar muvaffaqiyat qozondi. 1960 y.dan Kartaxenada Xalqaro kinofestivallar ötkazib turiladi. 1971 y. Bogotada kinematografiya inti taşkil qilingan. Unda rej.lar, ssenariyçilar, operatorlar tayyorlanadi. K.da 650 kinoteatr bor.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КОЛУМБИЯ (Colombia), Колумбия Республикаси (Republica de Colombia) — Жан. Американинг шим.-ғарбида жойлашган давлат. Майд. 1138,9 минг км2. Аҳолиси 40,3 млн. киши (2001). Пойтахти — Богота (Санта-Фе-де-Богота) ш. Маъмурий жиҳатдан 32 департамент ва пойтахт округига бўлинади.

    Давлат тузуми. К. — унитар республика. Амалдаги Сиёсий конституцияси 1991 й. 4 июлда қабул қилинган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи — президент. У умумий тўғри овоз бериш йўли б-н 4 й. муддатга сайланади. Иккинчи муддатга сайланиши мумкин эмас. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни конгресс амалга оширади. Конгресс икки палата: сенат ва вакиллар палатасидан иборат. Ижрочи ҳокимиятни президент бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

    Табиати. К.нинг шарқий ва шим. қисми пасттекислик, ғарбида Анд тоғ тизмалари бор. Анд тоғларининг К.даги қисми 3 асосий тизма (Ғарбий, Марказий ва Шарқий Кордильера) дан иборат. Уларни Магдалена дарёси (Каука ва Патия ирмоқлари б-н) бир-биридан ажратиб туради. К.нинг энг баланд жойи — Кристобаль-Колон тоғи (5800 м). Анд тоғларининг ғарб ва шим. да Тинч океан ва Кариб бўйи ботқоқлашган пасттекисликлари бор. Шарқий қисмидаги пастроқ платолар Амазонка пасттекислигига туташиб кетади. Бир неча сунган ва сўнмаган вулканлар (Уила 5750 м, Руис 5400 м, Толима 5215 м ва б.) бор. К.да нефть, табиий газ, тошкўмир, мис ва темир рудалар, рангли ва асил металлар, уран, зумрад конлари кўп.

    К. экваториал иқлим минтақасида жойлашган. Пасттекисликларда ўртача ойлик т-ра 29°, 1000—2000 м баландликдаги тоғларда 17—22°, 4000 м дан баландда 7° дан ошмайди. Йиллик ёғин 1000-4000 мм. Шим.-шарқида 200 мм гача, Тинч океан пасттекислигида ва унга туташ тоғ этакларида 10000 мм гача. Дарё кўп, йириклари: Магдалена, Какета, Путумайо, Гуавьяре, Мета ва б. Юкларнинг 95% Магдалена дарёсида ташилади. Пасттекислик ва тоғ этақларидаги қизилсариқ латерит тупроқли ерларда нам тропик ўрмонлар бор, қизил тупроқли ерлар саванна (льянос) б-н қопланган. Шим.- шарқда бута ва кактуслар ўсади. Тоғ тепаларида ўтлоқлар (парамос), чўққиларида доимий қорлар бор. Ўрмонларда маймун, ягуар, чумолихўр, тапир, ялқов, калтакесак; қушлардан тунан, колибри ва тўтилар, дарёларда тимсоҳ учрайди. Миллий боғлари: Чирибикете, Парамильо, Сьерра-Невада-де-Санта-Марта.

    Аҳолисининг аксари колумбийлар. Улар индейс, испан, негрларнинг қўшилишидан ҳосил бўлган. Кейинроқ Италия, Германия ва Ғарбий Европанинг бошқа мамлакатларидан келган муҳожирлар қўшилган. 700 мингга яқин индейс бор. Расмий тили — испан тили. Христианликнинг католик мазҳабига эътиқод қилади. Аҳолининг 67% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Богота, Медельин, Кали, Картахена.

    Тарихи. Ҳоз. К. ҳудудида қадимдан индейс қабилалари яшаб келган. К. ҳудудига 1499 й.да испанлар келган. 1530-й.ларда улар К.ни босиб олиб, мустамлака тартибини ўрнатдилар ва мамлакатни Янги Гранада деб атадилар. 1718 й.дан Янги Гранада вице-қироллигига айлантирилди. 1739 й. Янги Гранада вице-қироллиги К.дан ташқари ҳоз. Эквадор, Панама ва Венесуэла ҳудудларини қўшиб олди. Маҳаллий аҳоли испан босқинчиларига қарши бир неча бор қўзғолон кўтарди. Шулардан энг йириги 1781 й.ги қўзғолон бўлди. Мустақиллик учун кураш 1810 й.дан янада кучайди. 1816 й. май ойида испан армияси қўзғолонни шафқатсиз бостирди. Бирок, қўзғолончилар 1819 й. фев.да мустақилликка эришган Венесуэла ватанпарварлари ердамида испан қўшинларини тор-мор этдилар. 1819 й. дек.да Янги Гранада, Венесуэла ва Эквадор бирлашиб, Буюк Колумбия федератив республикаси тузилганлиги С. Боливар президент) эълон қилинди. 1830 й. Буюк Колумбия федератив республикаси парчаланди, Венесуэла, Эквадор ва Янги Гранада (Панама б-н бирга) мустақил давлатлари ташкил топди. 40-й. ларда мамлакатда Консерватив (йирик заминдорлар) ва Либерал (буржуа) сиёсий партиялар вужудга келди.

    1851 й. Янги Гранадада қулчилик бекор қилинди. 1863 й.дан мамлакат К. Қўшма Штатлари, 1886 й.дан К. Республикаси деб аталди. Партиялар ўртасидаги рақобат мамлакатда фуқаролар урушига («Минг кунлик уруш», 1899— 1902) сабаб бўлди. 1903 й. Панама К.дан ажралиб, мустақил давлатга айланди. 1929— 33 й.ги жаҳон иқтисодий турғунлиги К. иктисодиётига анча путур ет-казди. 1934 й. К.да баъзи илғор ислоҳотлар (бепул таълим ва б.) ўтказилди. 1946 й.дан К.да террорчи диктатура ўрнатилди. Барча демократик кучлар қаттиқ таъқиб қилинди. Халқнинг демократик ғалабаларини тугатиш сиёсати ўтказила бошлади. 1948 й. да халқ қўзғолон кўтарди. Қўзғолон бостирилгач, консерваторлар ҳукумати либералларга қарши фуқаролик уруши бошлади, натижада 200 минг киши нобуд бўлди. Маъмурлар террорига қарши партизанлик ҳаракати кучайди. Консерваторлар ҳокимиятни сақлаб қолишга интилиб, 1953 й. давлат тўнтариши уюштирди ва ҳарбий диктатура ўрнатди. 1957 й.да умумхалқ кураши натижасида диктатура барҳам топди.

    Консерваторлар б-н либераллар «шерикчилик» асосида «Миллий жабҳа» блокини туздилар (1957—74). Аммо ижтимоий-иқтисодий муаммолар ҳал бўлмай қолаверди. Либераллар ҳукумати 1974—78 й.ларда бир қатор илғор ислоҳотлар ўтказди. 1978 й. сайловда либераллар рахбари Х.С.Турбай Айяла ғалаба қозониб, президент лавозимини эгаллади. 1998 й. президент сайловида консерваторлар вакили А.П.Аранго президент, либераллар вакили Г.Б.Лесмус эса вице-президент этиб сайланди. К. — 1945 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 20 июль — Мустақиллик куни (1810).

    Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Либерал партия, 1815 й.да асос солинган; Социал-консерватив партия, 1848 й.да тузилган; К. коммунистик партияси, 1930 й.да асос солинган; Миллий нажот ҳаракати партияси, 1990 й.да Социал-консерватив партиядан чиққан сиёсий арбоблар томонидан тузилган; Миллий халқ иттифоқи, 1964 й.да асос солинган; Демократик альянс партияси, 1990 й.да тузилган. Касаба уюшма бирлашмалари: Демократ меҳнаткашлар умумий конфедерацияси, 1971 й.да тузилган; К. демократ меҳнаткашлар конфедерацияси, 1988 й.да тузилган; К. меҳнаткашлар конфедерацияси, 1934 й.да тузилган; Меҳнаткашлар унитар касаба уюшма маркази, 1986 й.да тузилган.

    Хўжалиги. К. — аграр-индустриал мамлакат. Жан. Америкадаги иқтисодий барқарор, узлуксиз ривожланаётган мамлакатлардан бири. Ўтказилаётган иқтисодий ислоҳотлар дастурида импортга эрк бериш, самарасиз давлат корхоналарини хусусийлаштириш, хорижий сармояни жалб этиш кўзда тутилган. Меҳнатга лаёқатли аҳолининг 33% қ.х.да, 23% саноатда, 20% хизмат соҳасида машғул. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 27%, қ.х.нинг улуши 22%.

    Саноати. К.нинг бой табиий ресурслари асосида кончилик саноати ривожланган. Нефть ва темир рудаси қазиб олиш етакчи саноат тармоқларидир. Табиий газ, тошкўмир, олтингугурт, никель, олтин, платина, кумуш, зумрад ҳам қазиб олинади (жаҳондаги зумраднинг 90%). Озиқ-овқат саноати, асосан, қ.х. хом ашёсини дастлабки қайта ишлаш, пойабзал, ичимлик и.ч. соҳалари, тикувчилик, тўқимачилик, металлни қайта ишлаш алоҳида ўрин олади. Металлургия, нефтни қайта ишлаш, кимё ва нефть кимёси саноати ривожланган. Автомобиль, телевизор ва радиоприёмниклар йиғадиган, станок, цемент, қоғоз ишлаб чиқарадиган з-длар бор. Ҳунармандчиликнинг ҳам салмоғи катта. Ўрмонларда қимматбаҳо нав ёғоч тайёрланади. Йилига 25,6 млрд. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади. Ҳосил қилинадиган электр энергиянинг 75% гидроэлектр стяларига, 25% кўмир б-н ишловчи электр ст-яларига тўғри келади.

    Қишлоқ хўжалиги. Деҳқончилик — қ.х.нинг асоси. Кофе — мамлакат қ.х.нинг муҳим маҳсулоти. Кофе экспорт қилиш соҳасида дунёда Бразилиядан кейин 2-ўринда туради. Мамлакат меҳнатга лаёқатли аҳолисининг салкам 40% кофе етиштириш б-н бевосита ёки бавосита боғлиқ тармоқларда банд. Экспорт учун какао дони, пахта, банан, тамаки, маҳаллий эҳтиёж учун маккажўхори, картошка, шоли, буғдой, арпа, маниок, соя, нўхот, шакарқамиш етиштирилади. Чорвачилигида қорамол, кўй, чўчқа боқилади. Балиқ овланади. Қ.х. мамлакатнинг озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган эҳтиёжини тўла қондирмайди.

    К.да асосий транспорт тури — автомобиль. Т.й. узунлиги — 3,4 минг км, автомобиль йўли ўз. — 129 минг км. Асосий денгиз портлари: Барранкилья Буэнавентура, Тумако, Картахена, Санта-Марта. Боготада Эльдорадо халқаро аэропорти бор.

    К. четга кофедан ташқари нефть ва нефть маҳсулотлари, кимёвий моллар, қора металлургия маҳсулотлари, зумрад чиқаради. Четдан саноат асбоб-ускуналари, транспорт воситалари, хом ашё, истеъмол ва озиқ-овқат маҳсулотлари келтиради. Савдо-сотикдаги асосий мижозлари: АҚШ, Европа Иттифоқи мамлакатлари, Япония, Лотин Америкаси мамлакатлари. Пул бирлиги —К. песоси.

    Тиббий хизмати. Беморларга, асосан, хусусий тарзда хизмат кўрсатилади. Врачлар 9 та олий ўқув юртининг тиббиёт ф-тида тайёрланади.

    Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 7 ёшдан 12 ёшгача бўлган болаларнинг ўқиши бепул ва мажбурий. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 5 й., ўрта мактабда 6 й. Давлат мактаблари б-н бир қаторда хусусий мактаблар ҳам мавжуд. Мутахассислар ҳунар-техника билим юртлари ва пед. ўқув юртларида, олий ўқув юртларида тайёрланади. Мамлакатда 200 дан кўпроқ олий ўқув юрти, шу жумладан, 25 давлат ва 35 хусусий ун-т бор. Энг йирик олий ўқув юртлари: Боготада К. Миллий унти (1867 й. да асос солинган), Валье унти (1945), Хавериан хусусий католик унти ва б. Илмий муассасалари: К. тарих академияси

    (1902), К. юридик фанлар академияси (1894), Тиббиёт фанлари академияси (1890) — ҳаммаси Боготада; Картахена, Медельин, Тунха ва б. шаҳарларда тарих академиялари, бир қанча илмий жамиятлар ишлайди. Боготада Миллий кутубхона, Медельинда ун-т кутубхонаси, Боготада Миллий ун-т кутубхонаси ва б. бор. Музейлари: Миллий, Мустамлака даври санъати, Миллий антропология, Миллий археология музейлари, Олтин буюмлар музейи, С. Боливар музейи — (ҳаммаси Боготада), Медельиндаги табиий фанлар музейи ва ун-т музейи.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. К.да 30 га яқин кундалик газ. нашр этилади. Энг йириклари: «Экспектадор» («Кузатувчи», 1887 й. дан), «Тьемпо» («Вақт», 1911 й.дан), «Пайс» («Мамлакат», 1950 й.дан), «Нуэво сигло» («Янги аср», 1932 й. дан), «Коломбиано» («Колумбиялик», 1912 й.дан). Анкол ҳукумат ахборот агентлиги ишлайди. Колпренса миллий ахборот агентлигига 1980 й.да асос со-линган. Радиоэшиттириш 1929 й. дан, телекурсатув (тўла давлат тасарруфида) 1954 й.дан ишлайди. Мамлакатда ҳаммаси бўлиб 200 га яқин радиост-я, 50 телестудия бор.

    Адабиёти испан тилида. Дастлабки йилнома ва ҳикоялар 1519 й.да пайдо бўлган. Адабиёт, айниқса, 19-а. бошларида гуркираб ривожланди. Миллий озодлик ва мустақиллик учун кураш йиллари (1810—26)да ватанпарварлик руҳидаги классицизм адабиёти равнақ топди (К. Торрес, Л. Варгас Техад, Х.М.Саласар ва б. ижоди). X. X. Ортие, Х.Э.Каро, Х.Арболед, Р.Помбо, Ф.Перес, Х.М.Сампер ва б. ёзувчилар индейс қабилаларининг ўтмиш ҳаётини мадҳ этувчи асарлар ёздилар. 19-а. охири ва 20-а. бошларида «Елкан рамзи», «Арболедлар жамияти» ва б. тўгарақларда уюшган Х.А.Сильва, М.А.Осодио ва б. шоирлар ижодида модернистик майллар қарор топди. 1-жаҳон урушидан сўнг К. адабиётида «авангардизм» пайдо бўлди. «Конрод эпопеяси» достонининг муаллифи — А.М.Мутис, Л.К.Лопес ва б. ижтимоий шеърият анъаналарини ривожлантирдилар. Насрда ижтимоий танқидчилик кучайди. А.Лопес де Меса, Х.Рестрепо Карамильо, Д. Аранго Вемс ва б. ижодида кишиларнинг табиат б-н тўқнашувини тасвирлаш асосий мавзу бўлди. Х.А.Осорио Лисарасонинг шахтёрлар ҳаёти ҳамда меҳнатини тасвирловчи «Ер остидаги одам» ва тараққийпарвар арбоб Гайтан ўлими тўғрисидаги «Нафрат куни» романлари К. насрининг ютуғи

    ҳисобланади. 50-й.ларда кўпроқ партизанлар қаракатига бағишланган асарлар туркуми («зўравонлик ҳақида романлар») пайдо бўлди. Г.Г.Маркеснинг «Ёлғизликнинг юз йили» романи К. насри ривожида муқим роль ўйнайди. Х.Пардо Герсиа, К.Кастро Сааведра ва б. ўз асарлари б-н К. шеъриятига салмоқли ҳисса қўшдилар.

    Меъморлиги. Ҳоз. К. ҳудудида тошдан қурилган ибодатхона ва истеҳкомларнинг вайроналари топилган. К. испанлар томонидан босиб олингач, 15-а. охири ва 16-а.да индейс манзилгоҳлари ўрнида Картахена, Богота, Тунха каби шаҳарлар барпо этилди, уларнинг марказида тўғри бурчақли куча ва майдонлар қурилди, шақлан кўримли ва сипо бинолар тикланди. 16-а. ўртасидан 17-а. ўрталаригача итальян уйғониш даври меъморлиги «мудехар» услуби унсурлари б-н бирга қўшилди. 16—18-а.ларда ғиштин уйли, тўғри кўчали шаҳарлар, монастирь черковлари барокко ва янги мудехар услубида қурилди. 20-а. бошларида саноат ривожи натижасида шаҳарлар кўпайди. 1930-й.лардан АКШ ва Бразилия меъморлик мактаблари таъсирида замонавий бинолар кўплаб қурила бошлади. 1940— 70 й.ларда янги кварталлар, саноат мажмуалари, банк, фирма бинолари, стадион, бозорлар кўпгина шаҳарларнинг кўркига кўрк қўшди (Картахенадаги стадион, Боготадаги Модерно гимназиясининг капелласи ва б.). Пекин мамлакатдаги турар жойларнинг кўпчилигини лой ва қамишдан ишланган кулбалар ташкил этади. Замонавий иншоотлар орасида Боготадаги «Текендама» меҳмонхонаси, «Филипс Колобиана» фирмасининг биноси ажралиб туради.

    Тасвирий санъати. К. ҳудудида қадимдан индейслар маданияти (кулоллик буюмлари, олтин, кумуш ҳайкаллар, тилла тақинчоқлар тайёрлаш) ривожланган. Мил. ав. 1-минг йиллик ва мил. 1-минг йиллик бошларида Сан-Агустин маданияти (Жан. К. ўрмонларидаги тош қайкалчалар, бўртма тасвирлар), бу маданиятга яқин Тьеррадентро, Нариньо, Калима маданиятлари ҳам мавжуд бўлган. 16-а.гача марказий ва шим. вилоятларда чибча индейслари маданияти равнақ топган (олтин, мис, кумуш зеб-зийнат буюмлари, ҳайкалчалар, идишлар, тўқимачилик, ўймакорлик намуналари). 16—17-а.ларда маҳаллий рассомлик мактаби вужудга келди, диний ва ҳаётий мавзуларда асарлар яратилди (портретлар, деворий расмлар). 19—20-а. бошларида П.Х.Фи-

    героа, Х.М.Эспиноса каби рассомлар халқнинг мустақиллик учун кураши мавзуларида асарлар яратдилар. Кейинги йилларда ижтимоий муаммоларга қизиқиш кучайди. П.Н.Гомес Агудело, И.Гомес Харамильо, М.Диас-Варгас, Э.Мартинес, Х.Родригес Асеведо, Л.А.Акунья каби рассомлар, Х.О.Бетанкур, Р.Росо ва б. ҳайкалтарошлар машҳур. 1930 й.да асос солинган К. Бадиий академияси кейинчалик Богота нафис санъат мактабига айлантирилди.

    Мусиқаси. Испан истилочиларининг хотираларидан маълум бўлишича, ҳоз. Колумбия ҳудудида яшаган индейсларда ҳарбий мусиқа яхши ривожланган, улар ғалабани мусиқа ва қўшиқлар б-н нишонлаган. Мотам маросимларида марҳумнинг ботирлигини таърифловчи қўшиқлар айтилган. Ҳосил йиғими, қабила бошлиғи учун сарой қурилиши оммавий рақс ва қўшиқ б-н якунланган. Босқинчилар келгач, индейс мусиқасига европача унсурлар таъсир эта бошлади.

    К. мусиқасида креол, индейс, негр оҳанглари қоришиб кетган. 17-а. бошларида профессионал мусиқа вужудга келди ва 18-а. охиридан дунёвий мусиқа ривожлана бошлади. 1784 й. Боготада биринчи пуфлама созлар оркестри тузилди. 19-а. нинг 40-й.ларида К. мусиқа санъатининг ривожланишида Италия опера труппалари ва К.да яшовчи Европа композиторларининг роли катта бўлди. 19-а. бошларида К.да яшаган инглиз Э. Прайс К. Филармоник концерт жамиятини, унинг ўғли Ж.Прайс Миллий мусиқа академиясини ташкил этди (1882; 1910 й.дан Миллий консерватория). А.Веласко, Э.Салас, О.Синдичи (миллий мадҳия муаллифи), «Эстер» ва «Флоринда» операларининг муаллифи X. М. Понсе де Леон 19-а.нинг машҳур композиторлари ҳисобланади. Миллий симфоник оркестрнинг асосчиси — дирижёр Г. Эспиноса, композиторлар Г. Урибе Ольгин, А. Мария Валенсия, қўшиқчи Л. Масиа, мусиқашунос X. И. Пендромо Эскобар, X. Б. Сильва ва б. 20-а.да К. мусиқа маданиятини ривожлантирган ижодкорлардир. Боготада опера театри, миллий консерватория, фольклорни ўрганувчи и.т. маркази, «Фольклор балети» бор. К. миллий радиоси мумтоз ва миллий мусиқани тарғиб қилиш соҳасида катта иш олиб бораётир.

    Театри. 18-а. охирларида Боготада илк бор театр томошалари кўрсатилган. Х.М.Саласар, Л.Варгастехада, С.Перес, А.Л.Гомес, А.Альварес Льерас, Л.Э.Осорно ва б. 19-а.да ҳамда 20-а. 1-ярмида кўзга кўринган К. драматурглари ҳисобланади. 50-й.лар ўрталарида К. театрининг фаолияти яхшиланди, труппалар пайдо бўлди, фестиваллар ўтказилди. Миллий драма санъати мактаблари ташкил қилинди. Замонавий театр маданиятининг ривожланишида Калидаги Тажриба театри, маданият уйи ва «Ла мама» труппалари, шунингдек, Боготадаги Халқ театри муҳим роль ўйнайди. Ун-т театрлари ҳам кенг йўлга қўйилган (улар 1966 й.дан фестиваль ўтказиб туради). Замонавий машҳур драматурглардан О.Диас, Х.Саламеа, К.Х.Рейес ва театр арбобларидан Э. Буэнавентур, С. Гарсиа ҳоз. К. театри санъатини ривожлантиришга салмоқли ҳисса қўшган.

    Киноси. К.да дастлабки ҳужжатли фильмлар («Сан-Кристобаль манзараси», «Боготада ҳарбий парад») 1907 й. да суратга олинди. 1910-й.ларда воқеий фильмлар яратишга киришилди. 1914 й.да реж. Ф.Марконинг «Ишонч тантанаси» тўла метражли ярим ҳужжатли фильми чиқарилди. «Аура ёки гунафшалар» (1923), «Антьокия осмони остида» (1924), «Кондорлар уяси» (1925) кўнгилочар ва хажвий киноленталари б-н бадиий фильмлар яратишга асос солинди. 1937 й.да ака-ука Асевеолар биринчи овозли ҳужжатди фильмни яратдилар. 1939 й.даги «Водий гуллари» фильми дастлабки овозли бадиий фильм бўлди. 50-й.лар охири ва 60-й.ларда миллий кино санъати юксала бошлади. Илгор ижтимоий йўналишдаги фильмлар («Тош илдизлар», «Колумбиянинг уч тарихи», «Аччиқ ер», «Донасо» ва б.) яратилди. Ҳужжатли кино реж.ларидан К.Альварес, Х.Альварес, М.Бергас, Г.Сампер, Х.Моранте фаолияти миллий кинонинг шаклланиб, камол топишига катта таъсир ўтказди («Кунлардан бир кун», «Демократия нима» ва б. фильмлар). Кейинги йилларда «Қачонгача» (реж. Б.Вентура), «Фирибгарлик» (реж. Л.Санчес), «Тоза қон» (реж. Л.Оспина), «Диёримиз ово-зи: ўтмиш ва келажак» (реж. М. Родригес, Х.Сильва) ва б. фильмлар муваффақият қозонди. 1960 й.дан Картахенада Халқаро кинофестиваллар ўтказиб турилади. 1971 й. Боготада кинематография инти ташкил қилинган. Унда реж.лар, сценарийчилар, операторлар тайёрланади. К.да 650 кинотеатр бор.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.