Komediya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 511–512-b. — ziyouz.com
Komediya (yun. komodia — xuşçaqçaq olomon) — hodisa, voqea va xususiyatlar kulgili körsatilgan drama turi. K.da ijtimoiy hayotdagi nuqsonlar, kişilarning ongi va xarakteridagi yaramas xususiyatlar kulgi vositasi b-n tanqid etiladi, jamiyat hayotidagi eskirib qolgan hodisalarga zarba beriladi. Hayotning rivojlaniş qonuni oldida umri tugagan narsalar, sarqitlar kulgili ahvolga tuşib qoladi. Bölarni qalamga oliş orqali K. yara-tiladi.
K. Yunonistonda xudo Dionis şarafiga ötkazilgan xalq bayramlarida paydo bölgan. Yorqin siyosiy K.lar yaratgan Aristofan (mil. av. 5—4-a.lar) K.ning «otasi» hisoblanadi. Kds. Rimda (mil. av. 3—2-a.lar) Plavt va Terensiy atokli K.çilar bölişgan. Uyğoniş davri Yevropa adabiyotida V.Şekspir va B.Jonson (Angliya), Lope de Vega (Ispaniya) K.lari katta örin tutadi. 17—18-a.larda K.da realistik mayllarning kuçayişida J.B.Molyer va P.Bomarşe (Fransiya), K.Goldoni (Italiya), G.Lessing (Germaniya), R.Şeridan (Angliya) ijodi qöl keldi. K.ning 19—20-a.lardagi rivoji B.Şou, B.Brext, Ş.O'Keysi, B.Nuşiç, J.Anut, N.Gogol va b. ijodi b-n boğliq.
Özbek adabiyotida Yevropa adabiyoti andozasidagi K.lar 20-a.da paydo böldi. Bu janr taraqqiyotiga -Hamza («Maysaraning işi»), Abdulla Qahhor («Tobutdan tovuş»), Sayd Ahmad («Kelinlar qözğoloni»), Erkin Voqidov («Oltin devor»), Hamid Ğulom («Toşbolta oşiq»), Bahrom Rahmonov («Surmaxon»), Şarof Boşbekov («Temir xotin») va b. munosib hissa qöşdilar.
K.ning har xil turlari bor. Voqealar çalkaşligi tufayli tomoşabinda kulgi tuğdiradigan (V. Şekspirning «Xatolar komediyasi»), qahramonlar kulgili holatlarga tuşgan (Hamza, «Maysaraning işi»), kişilar xarakteridagi bema'ni xususiyatlar kulgili qilib körsatilgan (Molyer, «Tartyuf»; A.Qaxlor, «Ayajonlarim»; E.Vohidov, «Oltin devor») K.lar mavjud. Şuningdek, K.lar kulgining tavsifiga köra, satirik (voqelik, şaxslar satira qamçisi ostida ğazabnafrat uyğotadigan, zaharxandali qilib ifodalangan — N.Gogol, «Revizor», A.Qahhor, «Tobutdan tovuş»), yumoristik K. (voqelik, şaxslarning ayrim jihatlari beozor kulgi tuğdiradigan K.— Gotssi, «Malikai Turandot», Sayd Ahmad, «Kelinlar qözğoloni», Hamid Ğulom, «Toşbolta oşiq») va tragikomediya (tragik va komik holatlar mujassamlaşgan — R.Muhammadjonov, «Suyunçi» filmi) turlariga bölinadi. 20-a. da K.ning tragikomediya (L.Pirandello, J.Anuy), tragifars (E.Ionesko) janr şakllari maydonga keldi.
Ad.: Fe d N . B ., Iskusstvo komedii, ili Mir skvoz smex, M, 1978.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОМЕДИЯ (юн. komodia — хушчақчақ оломон) — ҳодиса, воқеа ва хусусиятлар кулгили кўрсатилган драма тури. К.да ижтимоий ҳаётдаги нуқсонлар, кишиларнинг онги ва характеридаги ярамас хусусиятлар кулги воситаси б-н танқид этилади, жамият ҳаётидаги эскириб қолган ҳодисаларга зарба берилади. Ҳаётнинг ривожланиш қонуни олдида умри тугаган нарсалар, сарқитлар кулгили аҳволга тушиб қолади. Бўларни қаламга олиш орқали К. яра-тилади.
К. Юнонистонда худо Дионис шарафига ўтказилган халқ байрамларида пайдо бўлган. Ёрқин сиёсий К.лар яратган Аристофан (мил. ав. 5—4-а.лар) К.нинг «отаси» ҳисобланади. Кдц. Римда (мил. ав. 3—2-а.лар) Плавт ва Теренций атокли К.чилар бўлишган. Уйғониш даври Европа адабиётида В.Шекспир ва Б.Жонсон (Англия), Лопе де Вега (Испания) К.лари катта ўрин тутади. 17—18-а.ларда К.да реалистик майлларнинг кучайишида Ж.Б.Мольер ва П.Бомарше (Франция), К.Гольдони (Италия), Г.Лессинг (Германия), Р.Шеридан (Англия) ижоди қўл келди. К.нинг 19—20-а.лардаги ривожи Б.Шоу, Б.Брехт, Ш.О’Кейси, Б.Нушич, Ж.Анут, Н.Гоголь ва б. ижоди б-н боғлиқ.
Ўзбек адабиётида Европа адабиёти андозасидаги К.лар 20-а.да пайдо бўлди. Бу жанр тараққиётига -Ҳамза («Майсаранинг иши»), Абдулла Қаҳҳор («Тобутдан товуш»), Сайд Аҳмад («Келинлар қўзғолони»), Эркин Воқидов («Олтин девор»), Ҳамид Ғулом («Тошболта ошиқ»), Баҳром Раҳмонов («Сурмахон»), Шароф Бошбеков («Темир хотин») ва б. муносиб ҳисса қўшдилар.
К.нинг ҳар хил турлари бор. Воқеалар чалкашлиги туфайли томошабинда кулги туғдирадиган (В. Шекспирнинг «Хатолар комедияси»), қаҳрамонлар кулгили ҳолатларга тушган (Ҳамза, «Майсаранинг иши»), кишилар характеридаги бемаъни хусусиятлар кулгили қилиб кўрсатилган (Мольер, «Тартюф»; А.Қахлор, «Аяжонларим»; Э.Воҳидов, «Олтин девор») К.лар мавжуд. Шунингдек, К.лар кулгининг тавсифига кўра, сатирик (воқелик, шахслар сатира қамчиси остида ғазабнафрат уйғотадиган, заҳархандали қилиб ифодаланган — Н.Гоголь, «Ревизор», А.Қаҳҳор, «Тобутдан товуш»), юмористик К. (воқелик, шахсларнинг айрим жиҳатлари беозор кулги туғдирадиган К.— Гоцци, «Маликаи Турандот», Сайд Аҳмад, «Келинлар қўзғолони», Ҳамид Ғулом, «Тошболта ошиқ») ва трагикомедия (трагик ва комик ҳолатлар мужассамлашган — Р.Муҳаммаджонов, «Суюнчи» фильми) турларига бўлинади. 20-а. да К.нинг трагикомедия (Л.Пиранделло, Ж.Ануй), трагифарс (Э.Ионеско) жанр шакллари майдонга келди.
Ад.: Фе д Н . Б ., Искусство комедии, или Мир сквозь смех, М, 1978.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.