Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Komi

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 515–517-b. — ziyouz.com

    Komi KOMI, Komi Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Rossiyaning Yevropa qismi şim.- şarqida joylaşgan. Mayd. 415,9 ming km2. Aholisi 1135,5 ming kişi (2000). K.da 12 tuman, 8 şahar, 40 şa-harça bor. Poytaxti — Sektivkar ş.

    Davlat tuzumi. K. — respublika. Davlat boşliği — Respublika boşliği hukumatga boşçilik qiladi. Qonun çiqaruvçi organ — Davlat kengaşi (parlament). Ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oşiradi.

    Tabiati. K. hududi jan.-şarkdan şim.-ğarbga kötarilib boradi. Şarqida Şim., Qutbiy, Qutb oldi va Ural toğlari bor. K.ning şarqiy çegarasi şu toğlarning suvayirğiçi böylab ötadi. K.ning va Uralning eng baland çöqqisi — Naroda toği (1895 m). Timan qator tepalari b-n Ural toği orasida Peçora pasttekisligi joylaşgan.

    K.da toşkömir, neft, tabiiy gaz, asfaltit, titan rudasi, boksit, toş töz, kaliy tuzi, gips, ohaktoş, quriliş materiallari köp. Ayniqsa, yoqilğienergetika resurslarining ahamiyati katta.

    Iqlimi respublikaning köp qismida mö'tadil kontinental; qişi uzoq, sovuq; yozi qisqa, iliq. Sovuq jan.-ğarbdan şim.-şarqqa tomon kuçayib boradi, yanv. ning örtaça t-rasi — 17° dan —20° gaça, iyulniki 1 G dan 15°gaça. Respublika hududining 13% (şim., şim.-şarqi) köp yillar davomida muzlab yotadi.

    Respublikaning köp qismida yillik yoğin 600—700 mm, Ural toğlarida 1500 mm gaça. Yirik daryolari: Peçora, Viçegda, Mezen. Peçoraning 1500 km qismida kema qatnaydi. Viçegda (Şim. Dvina irmoği) — K.ning muhim suv yöli. Yirik köllari — Yamozero va Sindor. Tuproği podzol, şim. qismida esa tundra toifali. Hududining 12— 15% botqoqlik, 2% çökindi tuproqli, köp qismi tayga. 28,7 mln. gektar örmon bor, asosan, qoraqarağay, qarağay, kedr, oqqarağay, tiloğoç va b. ösadi. Qimmatbaho möynali hayvonlardan qutb tulkisi, suvsar, tiyin, tulki, quyon; quşlardan qur, karqur, ördak, bulduruq va qutb kaqligi ovlanadi. Losos zot baliqlar (syomga va b.) köp. Yuqori Peçora havzasida Peçora-Iliç qöriqxonasi va «Yugid Va» milliy boği bor.

    Aholisi. Tub aholisi — komilar, şuningdek, ruslar, ukrainlar, beloruslar, tatarlar va b. yaşaydi. Aholining 75% şaharlarda istiqomat qiladi. Rasmiy tili — komi va rus tillari. Dindorlar, asosan, xristianlar. Yirik şaharlari: Sektivkar, Vorkuta, Uxta, Inta, Peçora, Sosnogorsk.

    Tarixi. K. hududida aholi yuqori paleolit davridan yaşab kelgan va asosan, ovçilik b-n şuğullangan. Mezolit va neolit davrlarida Viçegda va Peçora havzasiga jan.dan kelgan qabi-lalar joylaşib borgan. 2-ming yillikning boşida hoz. komi (ziryan) xalqi avlodlarining qabilaviy birliklari şakllandi. 11 —14-a.larga oid manbalarda viçegdalik permlar nomi eslatib ötiladi. Ular örta va quyi Viçegda havzasida yaşab, dehqonçilik va çorvaçilik b-n şuğullangan. Ötroq hayot boşlanib, hunar markazlari vujudga kelgan. Viçegdalik permlar 12— 14-a. lar davomida Novgorodga xiroj tölab turdi. 14-a.da Moskva knyazligining ta'siri kuçaydi. 14-a. oxiridan aholi xristian diniga öta boşladi. 1478 y. Komi ölkasi rasmiy ravişda Rus davlati tarkibiga qöşib olindi. 15— 18-a.larda muhim savdo yöllari (Vyatka-Kama havzasi — Arxangelsk va Velikiy Ustyug — Sibir) Komi ölkasi orqali ötardi. 18-a. da bir neça savdo markazi paydo böldi. Çöyan quyiş z-dlari, neft haydaş korxonalari va h.k. qurildi. Komi xalqi tarkib topdi. 19-a.ning 1-yarmida dehqonlar Rossiya davlati va mahalliy ekspluatatorlar zulmiga qarşi ommaviy isyon kötardi. 1918 y. yanv.—mart oylarida K.da şöro hokimiyati e'lon qilindi. 1921 y. avg.da RSFSR tarkibida K. (Ziryan) muxtor viloyati tuzildi, u 1936 y.da K. muxtor respublikasiga aylantirildi. 1990 y. suverenitet haqidagi Deklaratsiyaga muvofiq, 1992 y.da K. Respublikasi maqomini oldi.

    Xöjaligida oğir sanoat tarmoqlarining uluşi katta: elektroenergetika, kömir, neft, gaz qazib çiqariş va qayta işlaş, örmon sanoati yetakçi örinda. Energetika-sini bir qança issiqlik elektr st-yalari va Peçora GRES taşqil etadi. Yiliga örtaça 10,1 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi. Yoğoç, asosan, Viçegda, Peçora va Mezen havzalarida tayyorlanadi. Yoğoçsozlik, mebel, sellyuloza-qoğoz sanoati barpo etilgan. Timan-Peçora neft-gaz konlari negizida neft va gazni qayta işlaş sanoati rivoj topgan. Maşinasozlik va metallsozlik korxonalari Sektivkar, Uxta, Nyuvçim, Inta, Şelyayurda joylaşgan. Quriliş aşyolari koni (ğişt, sement, ohak, temir-beton konstruksiyalar) i.ç. yölga qöyilgan. Yengil sanoat korxonalari kön-poyabzal k-ti, tikuvçilik f-kalari va b.dan, oziq-ovqat sanoati sut z-dlari, göşt k-tlari, töz oliş z-di, un k-ti, qandolat va makaron f-klaridan iborat. Asosiy sanoat markazlari: Sektivkar, Uxta, Vorkuta, Inta, Peçora.

    K-x. sut çorvaçiligiga ixtisoslaşgan. Qoramol, çöçqa, qöy va eçki, parranda, şim.da buğu boqiladi. K.ning jan.- ğarbida dehqonçilik b-n şuğullaniladi. Ozuqabop ekinlar, kartoşka, sabzavot, ğalla (javdar, arpa, suli) ekiladi. Q.x. aholining oziq-ovqatga bölgan ehtiyojini qondira olmaydi.

    Respublikada t.y. (3,1 ming km) va avtomobil yöli (15,3 ming km) asosiy transporot turidir. Mikun— Uxta— Vorkuta t.y., Vuktil—Uxta-Torjok gaz quvuri, Usinsk—Uxta-Yaroslavl neft quvuri ötkazilgan. Asosiy avtomobil yöllari: Sektivkar—Yemva—Uxta, Ust-Vim—Yarensk, Aykino—Mikun, Uxta—Vuktil, Sektivkar—Ust-Kulom, Ust-Sisolsk— Troitsko-Peçorsk. Yuk taşişda suv transporti, yölovçi taşişda havo transporti muhim rol öynaydi. Sektivkar, Uxta, Peçora, Vorkutada aeroportlar bor.

    Tibbiy xizmat. K.da aholiga 5 mingga yaqin vraç, 12 mingdan köproq örta tibbiyot xodimi xizmat körsatadi. 200 dan köproq ambulatoriya-poliklinika, 29 sanitariya-epidemiologiya st-yasi, 500 ga yaqin feldşerlik-akuşerlik muassasasi, Seryogovo balneologiya kurorti, sanatoriylar bor.

    Maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. K.dagi 592 kunduzgi umumiy ta'lim maktabida 196 ming, 20 örta maxsus öquv yurtida 15 ming öquvçi, 3 oliy öquv yurti (Sektivkar un-ti, ped. in-ti, Uxtadagi industrial in-t)da 11 mingga yaqin talaba ta'lim oladi. K.da Rossiya FA Ural böli-mining K. ilmiy markazi, Peçora kömir i.t. in-ti, K. tibbiyot in-ti, q.x. tajriba st-yasi va b. ilmiy muassasa hamda loyihakonstruktorlik taşqilotlari mavjud. K.da madaniyat uylari, ommaviy kutubxonalar, 4 teatr, 5 muzey, sport maktablari bor. Respublika radio va televideniyesi, Sektivkar, Vorkuta va Uxtada telemarkazlar işlaydi.

    Adabiyoti. Qad. xalq ijodiyoti: qöşiq, ertak, afsona, rivoyatlarda komilar turmuşi va qalbi ifodalangan. K. yozma adabiyotiga şoir I.A.Kuratov (1839—75) asos solgan. U öz şe'rlarida xalqning oğir çayoti va orzu-umidlarini aks ettirgan. 20-y.larda poeziya va dramaturgiya yetakçi janrlarga aylandi. A.V.Savin, M.N.Lebedev, V.I.Litkin, V.T.Çistalev va b. yozuvçilar xalq oğzaki ijodi va rus adabiyoti an'analariga tayanib ijod qildi. Şoirlar xalq jasorati va ona yurt tabiatini kuyladi. 20-y. larning 2-yarmida proza yetakçi janr bölib qoldi. 30-y.larda K. adabiyoti yanada ravnaq topdi. Yirik nasriy asarlar — qissa va romanlar (G.A.Fyodorovning «Qişloq tongi», I.V.Izyurovning «Timka brigadasi» va b.) paydo böldi. K. yozuvçilarining köpi 2-jahon uruşida qatnaşdi. S.A.Popov, I.M.Vavilin, N.M.Dyakonov kabi yoş yozuvçlar jangçilar jasoratini va front orqasidagi mehnatni uluğlagan asarlar yaratdi. Keyingi yillarda xalqning ötmiş va zamonaviy hayotini aks ettiruvçi «Tundra çiroqlari» (V.V.Yuxnin), «Ikki dust» (Ya.M.Roçev), «Tongda» (G.A.Fyodorov) va b. romanlar yaratildi.

    Me'morligi va tasviriy san'ati. Respublika hududida mezolit davriga oid geometrik naqşli yoğoç va toş asboblar, turli rasmlarga boy şişa idişlar, suyak buyumlar topilgan. Respublikaning örmonga boyligi yoğoç me'morligining rivojlanişiga imkon berdi. Ibodatxonalar yoğoç va toşdan işlangan (18-a.). Susol va vim uslubidagi uylar gözal va ifodali. 19-a.da 1—2 qavatli, baland poydevorli serqaşam va yoğoç uylar qöproq qurilgan. Tomi ikki tomonga nişab qilingan. Derazalari oqqa böyalgan, ustki taxtasi haşamdor qilib yasalgan. 20-a.da Sektivkarda quriliş işlari avj oldirildi. Vorkuta (1943), Uxta (1943), Peçora (1949) va b. şaharlar barpo etildi, 5—9 qavatli ğiştin va yirik panelli uylar, köplab jamoat binolari va b. qurildi.

    K. xalq san'ati, asosan, kiyim va rözğor buyumlarini tayyorlaşdan boşlangan. Har bir joyning sevimli ranglari bor: jan.da ayol boş kiyimlari va köylaklari juda mayda ziç kaştali qilib, köpinça, qizil va qora rangda tikiladi. Şim.da möynali kiyimlar, kölqoplar, sumkalar qizil, kök, yaşil rangdagi movut parçalari b-n «mozaika» usulida bezatiladi. Qayin pöstloğidan turli buyumlar töqiş keng rasm bölgan. Professional tasviriy san'ati 20-a.ning 20-y.larida paydo böldi. V.V.Polyakov asos solgan kitob grafikasi, plakat va gaz. suratkaşligi M.P. Beznosov, V.P. Malaxov, V.A. Bausovlar tomonidan rivojlan-tirildi. 40-y. larda tarixiy mavzuda manzara va rasm çiziş (V.G.Postnikov), portretlar yaratiş (M.P.Beznosov) avj oldi. 40—50- y.larda dastlabki syujetli rasmlar va portretlar yaratildi. Haykaltaroşlik, öymakorlik san'ati paydo böldi. Keyingi yillarda san'atning barça tarmoqlari ravnaq topdi. Xalq hunarmandçiligi turlarida yoğoç öymakorligi, yoğoçsozlik, möynaçilik, kaştaçilik, könçilik, kulollik, töqimaçilik rivoj topgan.

    Musiqa folklori qöşiq janridan iborat. Qad. K. qöşiqlari past pardalarda ravon aytiladi. Keyingi davr qöşiklari keng diapazonda ijro etilişi b-n ajralib turadi. Yakkaxon va xor (odatda, 2 va 3 ovozli) ijroçilik san'ati tarqalgan. Çolğu asboblaridan uç torli sugudek (kamonli va çertma), 4—7 torli brungan (katta hajmdagi urma soz), puflab çalinadigan orkestr asboblaridan çipsan, pelyan va b. bor. Ular içida balalayka va garmon salmoqli örin tutadi.

    Professional musiqa san'ati 20- a. boşlarida paydo böldi. 40-y.larda dastlabki milliy musiqali dramalar yaratildi (A.A. Voronsovning «Ust-Kulom qözğoloni» asari va b.). 60-y.larda milliy opera («Ust-Kulom osmonida momaqaldiroq») va balet («Yag-Mort») yuzaga keldi.

    K.da respublika musiqali teatri, filarmoniya, aşula va raqs ansambli, musiqa bilim yurtlari, bolalar musiqa maktablari bor.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КОМИ, Коми Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Россиянинг Европа қисми шим.- шарқида жойлашган. Майд. 415,9 минг км2. Аҳолиси 1135,5 минг киши (2000). К.да 12 туман, 8 шаҳар, 40 ша-ҳарча бор. Пойтахти — Сективкар ш.

    Давлат тузуми. К. — республика. Давлат бошлиғи — Республика бошлиғи ҳукуматга бошчилик қилади. Қонун чиқарувчи орган — Давлат кенгаши (парламент). Ижроия ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади.

    Табиати. К. ҳудуди жан.-шаркдан шим.-ғарбга кўтарилиб боради. Шарқида Шим., Қутбий, Қутб олди ва Урал тоғлари бор. К.нинг шарқий чегараси шу тоғларнинг сувайирғичи бўйлаб ўтади. К.нинг ва Уралнинг энг баланд чўққиси — Народа тоғи (1895 м). Тиман қатор тепалари б-н Урал тоғи орасида Печора пасттекислиги жойлашган.

    К.да тошкўмир, нефть, табиий газ, асфальтит, титан рудаси, боксит, тош тўз, калий тузи, гипс, оҳактош, қурилиш материаллари кўп. Айниқса, ёқилғиэнергетика ресурсларининг аҳамияти катта.

    Иқлими республиканинг кўп қисмида мўътадил континентал; қиши узоқ, совуқ; ёзи қисқа, илиқ. Совуқ жан.-ғарбдан шим.-шарққа томон кучайиб боради, янв. нинг ўртача т-раси — 17° дан —20° гача, июлники 1 Г дан 15°гача. Республика ҳудудининг 13% (шим., шим.-шарқи) кўп йиллар давомида музлаб ётади.

    Республиканинг кўп қисмида йиллик ёғин 600—700 мм, Урал тоғларида 1500 мм гача. Йирик дарёлари: Печора, Вичегда, Мезень. Печоранинг 1500 км қисмида кема қатнайди. Вичегда (Шим. Двина ирмоғи) — К.нинг муҳим сув йўли. Йирик кўллари — Ямозеро ва Синдор. Тупроғи подзол, шим. қисмида эса тундра тоифали. Ҳудудининг 12— 15% ботқоқлик, 2% чўкинди тупроқли, кўп қисми тайга. 28,7 млн. гектар ўрмон бор, асосан, қорақарағай, қарағай, кедр, оққарағай, тилоғоч ва б. ўсади. Қимматбаҳо мўйнали ҳайвонлардан қутб тулкиси, сувсар, тийин, тулки, қуён; қушлардан қур, карқур, ўрдак, булдуруқ ва қутб кақлиги овланади. Лосос зот балиқлар (сёмга ва б.) кўп. Юқори Печора ҳавзасида Печора-Ильич қўриқхонаси ва «Югид Ва» миллий боғи бор.

    Аҳолиси. Туб аҳолиси — комилар, шунингдек, руслар, украинлар, белоруслар, татарлар ва б. яшайди. Аҳолининг 75% шаҳарларда истиқомат қилади. Расмий тили — коми ва рус тиллари. Диндорлар, асосан, христианлар. Йирик шаҳарлари: Сективкар, Воркута, Ухта, Инта, Печора, Сосногорск.

    Тарихи. К. ҳудудида аҳоли юқори палеолит давридан яшаб келган ва асосан, овчилик б-н шуғулланган. Мезолит ва неолит даврларида Вичегда ва Печора ҳавзасига жан.дан келган қаби-лалар жойлашиб борган. 2-минг йилликнинг бошида ҳоз. коми (зирян) халқи авлодларининг қабилавий бирликлари шаклланди. 11 —14-а.ларга оид манбаларда вичегдалик пермлар номи эслатиб ўтилади. Улар ўрта ва қуйи Вичегда ҳавзасида яшаб, деҳқончилик ва чорвачилик б-н шуғулланган. Ўтроқ ҳаёт бошланиб, ҳунар марказлари вужудга келган. Вичегдалик пермлар 12— 14-а. лар давомида Новгородга хирож тўлаб турди. 14-а.да Москва князлигининг таъсири кучайди. 14-а. охиридан аҳоли христиан динига ўта бошлади. 1478 й. Коми ўлкаси расмий равишда Рус давлати таркибига қўшиб олинди. 15— 18-а.ларда муҳим савдо йўллари (Вятка-Кама ҳавзаси — Архангельск ва Великий Устюг — Сибирь) Коми ўлкаси орқали ўтарди. 18-а. да бир неча савдо маркази пайдо бўлди. Чўян қуйиш з-длари, нефть ҳайдаш корхоналари ва ҳ.к. қурилди. Коми халқи таркиб топди. 19-а.нинг 1-ярмида деҳқонлар Россия давлати ва маҳаллий эксплуататорлар зулмига қарши оммавий исён кўтарди. 1918 й. янв.—март ойларида К.да шўро ҳокимияти эълон қилинди. 1921 й. авг.да РСФСР таркибида К. (Зирян) мухтор вилояти тузилди, у 1936 й.да К. мухтор республикасига айлантирилди. 1990 й. суверенитет ҳақидаги Декларацияга мувофиқ, 1992 й.да К. Республикаси мақомини олди.

    Хўжалигида оғир саноат тармоқларининг улуши катта: электроэнергетика, кўмир, нефть, газ қазиб чиқариш ва қайта ишлаш, ўрмон саноати етакчи ўринда. Энергетика-сини бир қанча иссиқлик электр ст-ялари ва Печора ГРЭС ташқил этади. Йилига ўртача 10,1 млрд. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади. Ёғоч, асосан, Вичегда, Печора ва Мезень ҳавзаларида тайёрланади. Ёғочсозлик, мебель, целлюлоза-қоғоз саноати барпо этилган. Тиман-Печора нефть-газ конлари негизида нефть ва газни қайта ишлаш саноати ривож топган. Машинасозлик ва металлсозлик корхоналари Сективкар, Ухта, Нювчим, Инта, Шельяюрда жойлашган. Қурилиш ашёлари кони (ғишт, цемент, оҳак, темир-бетон конструкциялар) и.ч. йўлга қўйилган. Енгил саноат корхоналари кўн-пойабзал к-ти, тикувчилик ф-калари ва б.дан, озиқ-овқат саноати сут з-длари, гўшт к-тлари, тўз олиш з-ди, ун к-ти, қандолат ва макарон ф-кларидан иборат. Асосий саноат марказлари: Сективкар, Ухта, Воркута, Инта, Печора.

    К-х. сут чорвачилигига ихтисослашган. Қорамол, чўчқа, қўй ва эчки, парранда, шим.да буғу боқилади. К.нинг жан.- ғарбида деҳқончилик б-н шуғулланилади. Озуқабоп экинлар, картошка, сабзавот, ғалла (жавдар, арпа, сули) экилади. Қ.х. аҳолининг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжини қондира олмайди.

    Республикада т.й. (3,1 минг км) ва автомобиль йўли (15,3 минг км) асосий транспорот туридир. Микунь— Ухта— Воркута т.й., Вуктил—Ухта-Торжок газ қувури, Усинск—Ухта-Ярославль нефть қувури ўтказилган. Асосий автомобиль йўллари: Сективкар—Емва—Ухта, Усть-Вим—Яренск, Айкино—Микунь, Ухта—Вуктил, Сективкар—Усть-Кулом, Усть-Сисольск— Троицко-Печорск. Юк ташишда сув транспорти, йўловчи ташишда ҳаво транспорти муҳим роль ўйнайди. Сективкар, Ухта, Печора, Воркутада аэропортлар бор.

    Тиббий хизмат. К.да аҳолига 5 мингга яқин врач, 12 мингдан кўпроқ ўрта тиббиёт ходими хизмат кўрсатади. 200 дан кўпроқ амбулатория-поликлиника, 29 санитария-эпидемиология ст-яси, 500 га яқин фельдшерлик-акушерлик муассасаси, Серёгово бальнеология курорти, санаторийлар бор.

    Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари. К.даги 592 кундузги умумий таълим мактабида 196 минг, 20 ўрта махсус ўқув юртида 15 минг ўқувчи, 3 олий ўқув юрти (Сективкар ун-ти, пед. ин-ти, Ухтадаги индустриал ин-т)да 11 мингга яқин талаба таълим олади. К.да Россия ФА Урал бўли-мининг К. илмий маркази, Печора кўмир и.т. ин-ти, К. тиббиёт ин-ти, қ.х. тажриба ст-яси ва б. илмий муассаса ҳамда лойиҳаконструкторлик ташқилотлари мавжуд. К.да маданият уйлари, оммавий кутубхоналар, 4 театр, 5 музей, спорт мактаблари бор. Республика радио ва телевидениеси, Сективкар, Воркута ва Ухтада телемарказлар ишлайди.

    Адабиёти. Қад. халқ ижодиёти: қўшиқ, эртак, афсона, ривоятларда комилар турмуши ва қалби ифодаланган. К. ёзма адабиётига шоир И.А.Куратов (1839—75) асос солган. У ўз шеърларида халқнинг оғир чаёти ва орзу-умидларини акс эттирган. 20-й.ларда поэзия ва драматургия етакчи жанрларга айланди. А.В.Савин, М.Н.Лебедев, В.И.Литкин, В.Т.Чисталев ва б. ёзувчилар халқ оғзаки ижоди ва рус адабиёти анъаналарига таяниб ижод қилди. Шоирлар халқ жасорати ва она юрт табиатини куйлади. 20-й. ларнинг 2-ярмида проза етакчи жанр бўлиб қолди. 30-й.ларда К. адабиёти янада равнақ топди. Йирик насрий асарлар — қисса ва романлар (Г.А.Фёдоровнинг «Қишлоқ тонги», И.В.Изъюровнинг «Тимка бригадаси» ва б.) пайдо бўлди. К. ёзувчиларининг кўпи 2-жаҳон урушида қатнашди. С.А.Попов, И.М.Вавилин, Н.М.Дьяконов каби ёш ёзувчлар жангчилар жасоратини ва фронт орқасидаги меҳнатни улуғлаган асарлар яратди. Кейинги йилларда халқнинг ўтмиш ва замонавий ҳаётини акс эттирувчи «Тундра чироқлари» (В.В.Юхнин), «Икки дуст» (Я.М.Рочев), «Тонгда» (Г.А.Фёдоров) ва б. романлар яратилди.

    Меъморлиги ва тасвирий санъати. Республика ҳудудида мезолит даврига оид геометрик нақшли ёғоч ва тош асбоблар, турли расмларга бой шиша идишлар, суяк буюмлар топилган. Республиканинг ўрмонга бойлиги ёғоч меъморлигининг ривожланишига имкон берди. Ибодатхоналар ёғоч ва тошдан ишланган (18-а.). Сусол ва вим услубидаги уйлар гўзал ва ифодали. 19-а.да 1—2 қаватли, баланд пойдеворли серқашам ва ёғоч уйлар қўпроқ қурилган. Томи икки томонга нишаб қилинган. Деразалари оққа бўялган, устки тахтаси ҳашамдор қилиб ясалган. 20-а.да Сективкарда қурилиш ишлари авж олдирилди. Воркута (1943), Ухта (1943), Печора (1949) ва б. шаҳарлар барпо этилди, 5—9 қаватли ғиштин ва йирик панелли уйлар, кўплаб жамоат бинолари ва б. қурилди.

    К. халқ санъати, асосан, кийим ва рўзғор буюмларини тайёрлашдан бошланган. Ҳар бир жойнинг севимли ранглари бор: жан.да аёл бош кийимлари ва кўйлаклари жуда майда зич каштали қилиб, кўпинча, қизил ва қора рангда тикилади. Шим.да мўйнали кийимлар, кўлқоплар, сумкалар қизил, кўк, яшил рангдаги мовут парчалари б-н «мозаика» усулида безатилади. Қайин пўстлоғидан турли буюмлар тўқиш кенг расм бўлган. Профессионал тасвирий санъати 20-а.нинг 20-й.ларида пайдо бўлди. В.В.Поляков асос солган китоб графикаси, плакат ва газ. сураткашлиги М.П. Безносов, В.П. Малахов, В.А. Баусовлар томонидан ривожлан-тирилди. 40-й. ларда тарихий мавзуда манзара ва расм чизиш (В.Г.Постников), портретлар яратиш (М.П.Безносов) авж олди. 40—50- й.ларда дастлабки сюжетли расмлар ва портретлар яратилди. Ҳайкалтарошлик, ўймакорлик санъати пайдо бўлди. Кейинги йилларда санъатнинг барча тармоқлари равнақ топди. Халқ ҳунармандчилиги турларида ёғоч ўймакорлиги, ёғочсозлик, мўйначилик, каштачилик, кўнчилик, кулоллик, тўқимачилик ривож топган.

    Мусиқа фольклори қўшиқ жанридан иборат. Қад. К. қўшиқлари паст пардаларда равон айтилади. Кейинги давр қўшиклари кенг диапазонда ижро этилиши б-н ажралиб туради. Яккахон ва хор (одатда, 2 ва 3 овозли) ижрочилик санъати тарқалган. Чолғу асбобларидан уч торли сугудэк (камонли ва чертма), 4—7 торли брунган (катта ҳажмдаги урма соз), пуфлаб чалинадиган оркестр асбобларидан чипсан, пэлян ва б. бор. Улар ичида балалайка ва гармонь салмоқли ўрин тутади.

    Профессионал мусиқа санъати 20- а. бошларида пайдо бўлди. 40-й.ларда дастлабки миллий мусиқали драмалар яратилди (А.А. Воронцовнинг «Усть-Кулом қўзғолони» асари ва б.). 60-й.ларда миллий опера («Усть-Кулом осмонида момақалдироқ») ва балет («Яг-Морт») юзага келди.

    К.да республика мусиқали театри, филармония, ашула ва рақс ансамбли, мусиқа билим юртлари, болалар мусиқа мактаблари бор.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.