Komil Xorazmiy

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 518–519-b. — ziyouz.com

Komil Xorazmiy (taxallusi; asl ismi Paqlavon Muhammadniyoz Abdulla Oxund öğli) (1825 — Xiva — 1899) — özbek şoiri, xattot, musiqaşunos, tarjimon va davlat arbobi. Jahon madaniyatining Xorazmdagi ilk tarğibotçilaridan biri. Xiva madrasasida öqigan. Arab va fors tillarini mukammal bilgan. Şarq adabiyoti namoyandalari ijodini, mumtoz musiqani, xattotlik sirlarini qunt b-n örgangan. 25—30 yoşlarida şoir sifatida tanilgan. Ogahiy uning nomini özining «Gulşani davlat» kitobiga kiritgan. Xiva xoni Sayd Muhammadxon saroyida kotiblik qilgan. Muhammad Rahim II uni mirzaboşilik vazifasiga kötargan. Rossiya b-n Xiva xonligi örtasida imzolangan sulh şartnomasi (Gandimiyon şartnomasi) K.X. qöli b-n yozilgan (1873). Söngra saroyda devonbegi (1873—80), mirzaboşi lavozimlarida işlagan (1880 y.dan). Xorazmda birinçi bölib bosmaxona taşqil etgan (1880—81).

K.X. Şarq mumtoz musiqasi, xususan, maqomçilik an'analarini rivojlantirişga homiylik qilgan, özbek kuylarini yozib oliş uçun «Tanbur çiziği» deb ataluvçi nota tizimini joriy etgan. Bu öziga xos notada «Rost» maqomining boş qismini yozgan. Öğli Mirzo Muhammadrasul otasi boşlagan işni davom ettirib, Xorazm «Şaşmaqom»ining qolgan aşula va çolğu yöllarini töla notaga olgan. «Rost» maqomiga boğlangan «Murabbai Komil» va «Peşravi Feröz» kuylarining notasi bizgaça yetib kelgan. K.X. Moskva va Peterburg ş.lariga 2 marta safar qilgan (1873, 1883). 1891, 1896— 97 y.larda esa Toşkentga kelib, bu yerdagi madaniy yangiliklar haqidagi «Dar bayoni ta'rif va tavsif Toşkand» («Toşkent ta'rifi va tavsifi bayonida») qasidasini bitgan. Bu qasida özbek adabiyotida ijtimoiy taraqqiyotni aks ettirgan dastlabki yirik şe'riy asarlardan bölib, unda yangi, zamonaviy madaniyat uluğlanadi.

K.X. Şarq mumtoz şoirlari an'analari ruhida lirik şe'rlar yozgan, devon tuzgan. Bu devonda 8000 misradan ortiq şe'r bölib, ular ğazal, murabba, muhammas, musaddas, masnaviy, ruboiy, qasida, muammo kabi janrlarda yozilgan. Ularda çin insoniy fazilatlar uluğlangan, jaholat qoralangan, işqmuhabbat tarannum etilgan. K.X.ning deyarli barça janrdagi asarlarida ijtimoiy tanqidga keng örin berilgan, ayrim misralari aforizm darajasiga kötarilgan («Falak zulmi bir yonu, bir yon alar...» va b.). Şayx Sulaymon Buxoriy özining maşhur «Luğoti çiğatoyi va turki usmoniy» («Çiğatoyça va usmoniy turkça luğat») asarida K.X.ning ijodidan örinli foydalangan va Xorazm şevasidagi köpçilik sözlarning ma'nosini uning şe'rlari orqali izohlab bergan. K.X. 1865 y.da Barxurdor bin Mahmud turkman Farohiynmng (adabiy taxallusi Mumtoz) «Mahbub ul-qulub» (bu asar ayrim manbalarda «Mahfiloro» — «Majlisga ziynat beruvçi» deb ham yuritiladi) hamda 1869—70 y.larda Faxriddin Ali Sayfiyning «Latoyif at-tavoyif» («Turli toifalarning latifalari») asarlarini fors tilidan özbek tiliga tarjima qilgan. Alişer Navoiy «Hamsa»sining birinçi Xorazm toşbosma naşriga sözboşi yozgan. K.X. devoni qölyozmalari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti qölyozmalar fondida saqlanadi (inv. №1849, 1025). M.Yunusov, F.Karimov, A.Hayitmetov, va b. olimlar K.X. ijodini tadqiq etganlar.

As: Devon. T., 1975.

Ad.: Yunusov M., Komil Xorazmiy, T., 1960; Asrlar nidosi [majmua], T., 1982.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОМИЛ ХОРАЗМИЙ (тахаллуси; асл исми Пақлавон Муҳаммадниёз Абдулла Охунд ўғли) (1825 — Хива — 1899) — ўзбек шоири, хаттот, мусиқашунос, таржимон ва давлат арбоби. Жаҳон маданиятининг Хоразмдаги илк тарғиботчиларидан бири. Хива мадрасасида ўқиган. Араб ва форс тилларини мукаммал билган. Шарқ адабиёти намояндалари ижодини, мумтоз мусиқани, хаттотлик сирларини қунт б-н ўрганган. 25—30 ёшларида шоир сифатида танилган. Огаҳий унинг номини ўзининг «Гулшани давлат» китобига киритган. Хива хони Сайд Муҳаммадхон саройида котиблик қилган. Муҳаммад Раҳим II уни мирзабошилик вазифасига кўтарган. Россия б-н Хива хонлиги ўртасида имзоланган сулҳ шартномаси (Гандимиён шартномаси) К.Х. қўли б-н ёзилган (1873). Сўнгра саройда девонбеги (1873—80), мирзабоши лавозимларида ишлаган (1880 й.дан). Хоразмда биринчи бўлиб босмахона ташқил этган (1880—81).

К.Х. Шарқ мумтоз мусиқаси, хусусан, мақомчилик анъаналарини ривожлантиришга ҳомийлик қилган, ўзбек куйларини ёзиб олиш учун «Танбур чизиғи» деб аталувчи нота тизимини жорий этган. Бу ўзига хос нотада «Рост» мақомининг бош қисмини ёзган. Ўғли Мирзо Муҳаммадрасул отаси бошлаган ишни давом эттириб, Хоразм «Шашмақом»ининг қолган ашула ва чолғу йўлларини тўла нотага олган. «Рост» мақомига боғланган «Мураббаи Комил» ва «Пешрави Ферўз» куйларининг нотаси бизгача етиб келган. К.Х. Москва ва Петербург ш.ларига 2 марта сафар қилган (1873, 1883). 1891, 1896— 97 й.ларда эса Тошкентга келиб, бу ердаги маданий янгиликлар ҳақидаги «Дар баёни таъриф ва тавсиф Тошканд» («Тошкент таърифи ва тавсифи баёнида») қасидасини битган. Бу қасида ўзбек адабиётида ижтимоий тараққиётни акс эттирган дастлабки йирик шеърий асарлардан бўлиб, унда янги, замонавий маданият улуғланади.

К.Х. Шарқ мумтоз шоирлари анъаналари руҳида лирик шеърлар ёзган, девон тузган. Бу девонда 8000 мисрадан ортиқ шеър бўлиб, улар ғазал, мурабба, муҳаммас, мусаддас, маснавий, рубоий, қасида, муаммо каби жанрларда ёзилган. Уларда чин инсоний фазилатлар улуғланган, жаҳолат қораланган, ишқмуҳаббат тараннум этилган. К.Х.нинг деярли барча жанрдаги асарларида ижтимоий танқидга кенг ўрин берилган, айрим мисралари афоризм даражасига кўтарилган («Фалак зулми бир ёну, бир ён алар...» ва б.). Шайх Сулаймон Бухорий ўзининг машҳур «Луғоти чиғатойи ва турки усмоний» («Чиғатойча ва усмоний туркча луғат») асарида К.Х.нинг ижодидан ўринли фойдаланган ва Хоразм шевасидаги кўпчилик сўзларнинг маъносини унинг шеърлари орқали изоҳлаб берган. К.Х. 1865 й.да Бархурдор бин Маҳмуд туркман Фароҳийнмнг (адабий тахаллуси Мумтоз) «Маҳбуб ул-қулуб» (бу асар айрим манбаларда «Маҳфилоро» — «Мажлисга зийнат берувчи» деб ҳам юритилади) ҳамда 1869—70 й.ларда Фахриддин Али Сайфийнинг «Латойиф ат-тавойиф» («Турли тоифаларнинг латифалари») асарларини форс тилидан ўзбек тилига таржима қилган. Алишер Навоий «Ҳамса»сининг биринчи Хоразм тошбосма нашрига сўзбоши ёзган. К.Х. девони қўлёзмалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти қўлёзмалар фондида сақланади (инв. №1849, 1025). М.Юнусов, F.Каримов, А.Ҳайитметов, ва б. олимлар К.Х. ижодини тадқиқ этганлар.

Ас: Девон. Т., 1975.

Ад.: Юнусов М., Комил Хоразмий, Т., 1960; Асрлар нидоси [мажмуа], Т., 1982.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.