Kömir konlari
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 861–862-b. — ziyouz.com
Kömir konlari — foydali qazilmalar sifatida tarkibida, asosan, kömir bölgan konlar. K.k. tabiatda çökindi jinslardan hosil bölganligi tufayli yakka yoki bir neça qatlam şaklida uçraydi. Qatlam yoki qatlamlarning qalinligi, kömirning sifati, atrofidagi geologik şaroitlariga qarab K.k.ning umumiy geologik zahiralari balansdagi va balansdan taşqari zahiralarga ajratiladi. Geol.-razvedka işlari natijasida konning şaroitlari, çegaralari va, albatta, foydali qazilmaning sifat körsatkiçlari töğrisida olinadigan quşimça ma'lumotlar zahiralarni bir toi-fadan ikkinçisiga ötkazişga asos böladi. Xalq xöjaligi talablarini, zamonaviy texnologiya va texnika imkoniyatlarini kompleks iqtisodiy baxrlab, K.k.ning balansdagi zahiralari sanoat zahiralari toifasiga ötkaziladi va qazib olinadi. Qazib oliş jarayonida geologik şaroitlar, qullaniladigan texnologik usullar va texnika vositalari imkoniyatidan kelib çiqib, kömirning bir qismi qazib olinmasdan yer ostida qoldiriladi va bu körsatkiç foydali qazilmani konda yöqotiş va qazib çiqariş koeffitsiyentlari b-n baholanadi.
Kömirni konlardan qazib olişda oçiq, yer osti va kombivatsiyalaşgan usullar qöllaniladi. Oçiq usulda qazişning asosiy şarti — foydali qazilma qatlamlari yer yuzasiga yaqin joylaşgan bölişi kerak, bu şaroitda karyer (köpinça K.k.da — kesma)da yuqori quvvatli rotorli qazib oliş kombaynlaridan foydalaniladi. Qatlamlar çuqurligi oşavergaç, oçiq usulda qazib olingan kömirning hajmiga nisbatan puç toğ jinslarining miqdori oşib boradi. Muayyan şaro-itlarda kömirni yer osti (şaxta) usulida qazib oliş samaradorli böladi.
Ba'zi K.k.da qatlam qanotlarining bir tomoni yer yuzasiga yaqin joylaşib, hatto yuzaga çiqib qoliş holdari ham uçraydi, lekin ularni yotiş burçagi katta bölgani uçun tez çuqurlaşadi, bunday şaroitlarda K.k.ning bir qismi oçiq usulda, qolgan çuqur-laşgan qismi esa yer osti usulida qazib olinadi.
Xiyla katta ölçamli yoki zahirali, uzluksiz yoki orol şaklida tarqalgan kömirli formatsiya maydonlari kömir xavzasi deb ataladi. Kömir havzalarining vujudga kelişi Yer pösti strukturasining rivojlanişiga, ya'ni sinekliza, çekka bukilma va b.ga boğliq. Mac, Germaniyada maşhur Saar va Rur kömir havzalari, Hindistonda Jariya, Raniganj, Bokaro, Fransiyada Nor va Pade-Kale, Lotaringiya, Polşada Sileziya, Buyuk Britaniyada Jan. Uels, Yorkşir va Lankaşir, Çexiyada Ostrana-Karvina havzasi, Bolgariyada Bolqon havzasi, Avstraliyada Yangi Jan. Uels, Kvinslend, AQŞda Appalaçi, Illinoys, Pensilvaniya, Miçigan havzalari, Ukrainada Donetsk, Qozoğistonda Qarağanda, Ekibastuz, Rossiyada Kuznetsk, Çelyabinsk, Peçora va b. Bölar orasida 7 tasi öta yirik — gigant kömir havzalari (har birining geologik zahirasi 500 mlrd. t dan oşadi) deb hisoblanadi: Töngus, Lena, Taymir, Kansk-Açinsk, Kuznetsk (Rossiyada), Alma-Amazona (Braziliyada) va Appalaçi (AQŞda). Yer yuzida 3600 dan köproq K.k. va havzalari hisobga olingan bölsa, ulardan 220 tasida K.k.ning zahiralari 0,5 mlrd. t dan oşadi.
Jahonda eng köp kömir zahiralariga ega bölgan va köp miqdorda kömir qazib olinayotgan 9 mamlakat katoriga Xitoy, AQŞ, Rossiya, Polşa, Germaniya, Çexiya, Buyuk Britaniya, Hindiston, Avstraliya kiradi. Ularda har yili dunyo böyiça qazib olinayotgan kömirning örta hisobda 87% qazib olinadi. Özbekistonda aniqlangan (2000 y.) kömir zahiralari hajmi qariyb 2 mlrd. t. ni taşkil qiladi, mutaxassislar ba-şorati böyiça kömir zahiralari 5,7 mlrd. t dan oşadi. Kumir 3 kondan: Angren kömir koni, Şarğun kömir koni va Boysun toşkömir konidan qazib olinmoqda. Bölarning eng kattasi Angren kömir koni. Angrenda kömirning sanoat zahirasi 100 y.dan köproq vaqtga yetadi. Kumir b-n birga kaolin ham olinadi. Özbekiston b-n Germaniya «Kaolin» qöşma korxonasi yiliga 200 ming t sifatli kaolin çiqarmoqda.
Şarğun va Boysun K.k.da yiliga 80 va 10 ming t toşkömir qazib olinmokda. Bu kömir metallurgiyada koks urniga qullanilişi mumkin. Konlarning zahiralari köp yillar mobaynida foydalanişni ta'minlaydi. Angren va Boysun K.k.da olingan kömirdan aktiv kömir i.ç. muljallangan.
Kömirni qazib olişda bir qança muammolar mavjud. Ulardan eng muhimi — atrof muhitga zarar yetkazmaslik çoralarini köriş. Kömirni, ayniqsa, oçiq usulda qazib olişda puç toğ jinslaridan juda köp mikdorda tökmalar, sun'iy tepaliklar hosil böladi. Tökmalar tarkibidagi kömir qoldiqlari öz-özidan yoniş holdari bölib turadi, tuproq tarkibi özgaradi. Yangi fan tarmoği — konçilik ekologiyasi hoz. vaqtda landşaft rekultivatsiyasi muammolarini urganmokda. Agar yer yuzasida köl, daryo yoki aholi yaşaydigan joy bölsa, öşa maydonda foydali qazilma olinmasdan qoldiriladi. Amalda suv havzasini quritiş yoki aholi yaşaydigan joyni köçiriş holdari ham uçraydi. Mac, Ohangaron daryosi loyihalaştirilgan karyer maydonini kesib utganligi tufayli daryo suvi konning jan. tomonidan öz. 5,5 km li tonnel orqali ötkazildi. Angren razreziga töğri kelgan eski qişloq xonadonlari ham köçiriladi.
Özbekistonda foydalanişga topşirilmagan, lekin hisobga olingan va sanoat ahamiyatga ega K.k. mavjud. Mas, Oltinsoy tumani hududida (Boysundan 50 km) bir qatlamli kon aniqdangan, qatlamning qalinligi 6,5 m gaça bölib, 500 m çuqurlikkaça joylaşgan zahiralari 20 mln t miqdorida baholangan. Şarğundan 30 km masofada 6 qatlamdan iborat kon topilgan. Qatlamlarning qalinligi 1,0—10,3 m, 600 m çuqurlikkaça joylaşgan zahiralari 62 mln. t miqdorida baholangan. Farğona viloyatida qalinligi 2—6 m bölgan 2 katlamdan iborat kon aniqlangan, 500 m çuqurlikkaça joylaşgan zahiralar hajmi — 84 mln. t.
Özbekistondagi konlarning kömiri tarkibida örtaça 0,5—2,5% oltingugurt, 8,5—20,0% kul bölib, 1 kg kömir 6500— 7200 kkal issiqlik beradi.
Ad.: Burçakov A. S. i dr., Texnologiya i mexanizatsiya podzemnoy razrabotki plastovix mestorojdeniy, M., 1989; Yermolov V. A. i dr., Mestorojdeniya poleznix iskopayemix, M., 2001.
Abdusattor Meliqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎМИР КОНЛАРИ — фойдали қазилмалар сифатида таркибида, асосан, кўмир бўлган конлар. К.к. табиатда чўкинди жинслардан ҳосил бўлганлиги туфайли якка ёки бир неча қатлам шаклида учрайди. Қатлам ёки қатламларнинг қалинлиги, кўмирнинг сифати, атрофидаги геологик шароитларига қараб К.к.нинг умумий геологик заҳиралари балансдаги ва балансдан ташқари заҳираларга ажратилади. Геол.-разведка ишлари натижасида коннинг шароитлари, чегаралари ва, албатта, фойдали қазилманинг сифат кўрсаткичлари тўғрисида олинадиган қушимча маълумотлар заҳираларни бир тои-фадан иккинчисига ўтказишга асос бўлади. Халқ хўжалиги талабларини, замонавий технология ва техника имкониятларини комплекс иқтисодий бахрлаб, К.к.нинг балансдаги заҳиралари саноат заҳиралари тоифасига ўтказилади ва қазиб олинади. Қазиб олиш жараёнида геологик шароитлар, қулланиладиган технологик усуллар ва техника воситалари имкониятидан келиб чиқиб, кўмирнинг бир қисми қазиб олинмасдан ер остида қолдирилади ва бу кўрсаткич фойдали қазилмани конда йўқотиш ва қазиб чиқариш коэффициентлари б-н баҳоланади.
Кўмирни конлардан қазиб олишда очиқ, ер ости ва комбивациялашган усуллар қўлланилади. Очиқ усулда қазишнинг асосий шарти — фойдали қазилма қатламлари ер юзасига яқин жойлашган бўлиши керак, бу шароитда карьер (кўпинча К.к.да — кесма)да юқори қувватли роторли қазиб олиш комбайнларидан фойдаланилади. Қатламлар чуқурлиги ошавергач, очиқ усулда қазиб олинган кўмирнинг ҳажмига нисбатан пуч тоғ жинсларининг миқдори ошиб боради. Муайян шаро-итларда кўмирни ер ости (шахта) усулида қазиб олиш самарадорли бўлади.
Баъзи К.к.да қатлам қанотларининг бир томони ер юзасига яқин жойлашиб, ҳатто юзага чиқиб қолиш ҳолдари ҳам учрайди, лекин уларни ётиш бурчаги катта бўлгани учун тез чуқурлашади, бундай шароитларда К.к.нинг бир қисми очиқ усулда, қолган чуқур-лашган қисми эса ер ости усулида қазиб олинади.
Хийла катта ўлчамли ёки заҳирали, узлуксиз ёки орол шаклида тарқалган кўмирли формация майдонлари кўмир хавзаси деб аталади. Кўмир ҳавзаларининг вужудга келиши Ер пўсти структурасининг ривожланишига, яъни синеклиза, чекка букилма ва б.га боғлиқ. Mac, Германияда машҳур Саар ва Рур кўмир ҳавзалари, Ҳиндистонда Жария, Раниганж, Бокаро, Францияда Нор ва Паде-Кале, Лотарингия, Польшада Силезия, Буюк Британияда Жан. Уэльс, Йоркшир ва Ланкашир, Чехияда Острана-Карвина ҳавзаси, Болгарияда Болқон ҳавзаси, Австралияда Янги Жан. Уэльс, Квинсленд, АҚШда Аппалачи, Иллинойс, Пенсильвания, Мичиган ҳавзалари, Украинада Донецк, Қозоғистонда Қарағанда, Экибастуз, Россияда Кузнецк, Челябинск, Печора ва б. Бўлар орасида 7 таси ўта йирик — гигант кўмир ҳавзалари (ҳар бирининг геологик заҳираси 500 млрд. т дан ошади) деб ҳисобланади: Тўнгус, Лена, Таймир, Канск-Ачинск, Кузнецк (Россияда), Алма-Амазона (Бразилияда) ва Аппалачи (АҚШда). Ер юзида 3600 дан кўпроқ К.к. ва ҳавзалари ҳисобга олинган бўлса, улардан 220 тасида К.к.нинг заҳиралари 0,5 млрд. т дан ошади.
Жаҳонда энг кўп кўмир заҳираларига эга бўлган ва кўп миқдорда кўмир қазиб олинаётган 9 мамлакат каторига Хитой, АҚШ, Россия, Польша, Германия, Чехия, Буюк Британия, Ҳиндистон, Австралия киради. Уларда ҳар йили дунё бўйича қазиб олинаётган кўмирнинг ўрта ҳисобда 87% қазиб олинади. Ўзбекистонда аниқланган (2000 й.) кўмир заҳиралари ҳажми қарийб 2 млрд. т. ни ташкил қилади, мутахассислар ба-шорати бўйича кўмир заҳиралари 5,7 млрд. т дан ошади. Кумир 3 кондан: Ангрен кўмир кони, Шарғун кўмир кони ва Бойсун тошкўмир конидан қазиб олинмоқда. Бўларнинг энг каттаси Ангрен кўмир кони. Ангренда кўмирнинг саноат заҳираси 100 й.дан кўпроқ вақтга етади. Кумир б-н бирга каолин ҳам олинади. Ўзбекистон б-н Германия «Каолин» қўшма корхонаси йилига 200 минг т сифатли каолин чиқармоқда.
Шарғун ва Бойсун К.к.да йилига 80 ва 10 минг т тошкўмир қазиб олинмокда. Бу кўмир металлургияда кокс урнига қулланилиши мумкин. Конларнинг заҳиралари кўп йиллар мобайнида фойдаланишни таъминлайди. Ангрен ва Бойсун К.к.да олинган кўмирдан актив кўмир и.ч. мулжалланган.
Кўмирни қазиб олишда бир қанча муаммолар мавжуд. Улардан энг муҳими — атроф муҳитга зарар етказмаслик чораларини кўриш. Кўмирни, айниқса, очиқ усулда қазиб олишда пуч тоғ жинсларидан жуда кўп микдорда тўкмалар, сунъий тепаликлар ҳосил бўлади. Тўкмалар таркибидаги кўмир қолдиқлари ўз-ўзидан ёниш ҳолдари бўлиб туради, тупроқ таркиби ўзгаради. Янги фан тармоғи — кончилик экологияси ҳоз. вақтда ландшафт рекультивацияси муаммоларини урганмокда. Агар ер юзасида кўл, дарё ёки аҳоли яшайдиган жой бўлса, ўша майдонда фойдали қазилма олинмасдан қолдирилади. Амалда сув ҳавзасини қуритиш ёки аҳоли яшайдиган жойни кўчириш ҳолдари ҳам учрайди. Mac, Оҳангарон дарёси лойиҳалаштирилган карьер майдонини кесиб утганлиги туфайли дарё суви коннинг жан. томонидан ўз. 5,5 км ли тоннель орқали ўтказилди. Ангрен разрезига тўғри келган эски қишлоқ хонадонлари ҳам кўчирилади.
Ўзбекистонда фойдаланишга топширилмаган, лекин ҳисобга олинган ва саноат аҳамиятга эга К.к. мавжуд. Мас, Олтинсой тумани ҳудудида (Бойсундан 50 км) бир қатламли кон аниқданган, қатламнинг қалинлиги 6,5 м гача бўлиб, 500 м чуқурликкача жойлашган заҳиралари 20 млн т миқдорида баҳоланган. Шарғундан 30 км масофада 6 қатламдан иборат кон топилган. Қатламларнинг қалинлиги 1,0—10,3 м, 600 м чуқурликкача жойлашган заҳиралари 62 млн. т миқдорида баҳоланган. Фарғона вилоятида қалинлиги 2—6 м бўлган 2 катламдан иборат кон аниқланган, 500 м чуқурликкача жойлашган заҳиралар ҳажми — 84 млн. т.
Ўзбекистондаги конларнинг кўмири таркибида ўртача 0,5—2,5% олтингугурт, 8,5—20,0% кул бўлиб, 1 кг кўмир 6500— 7200 ккал иссиқлик беради.
Ад.: Бурчаков А. С. и др., Технология и механизация подземной разработки пластовых месторождений, М., 1989; Ермолов В. А. и др., Месторождения полезных ископаемых, М., 2001.
Абдусаттор Мелиқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.