Kömir sanoati

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 862–863-b. — ziyouz.com

Kömir sanoati — yoqilği sanoatining asosiy tarmoqlaridan biri. K.s kömirni qazib oliş (ayrim holdarda boyitiş, briketlaş) va iste'molçilarga yetkazib beriş jarayonlarini öz içiga oladi. Kumir qazib olişning eng afzal va samarali usuli uni oçiq usulda, karyerlardan qazib oliş hisoblanadi. Kumir konlari çuqurda joylaşgan bölsa, u yopiq (şaxta) usulida qazib olinadi. Hoz. paytda kömirni tejamli gidravlik usulda qazib oliş keng qöllanilmoqsa. Köp holdarda kömir yer tagida töğridan-töğri gazga aylantiriş yöli b-n iste'molçilarga bevosita quvurlar orqali uzatiladi.

Qadim zamonlarda kömir oddiy usulda (Xitoy, Gretsiya) qazib olingan va yoqilği sifatida foydalanilgan. Keng miqyosda foydalaniş va K.s.ning tarmoq sifatida vujudga kelişi 18-a. ning 2-yarmiga töğri keladi. Bu paytda qazib olingan kömirdan Angliyada çöyan eritişda foydalana boşlandi. 19-a. dan boşlab kömir transport sohasida keng kölamda işlatila boşlandi. 20-a. boşlarida kömir insoniyatning yoqilğiga bölgan ehtiyojining 70% ini qondirgan bölsa, hoz. vaqtda uşbu körsatkiç 20— 25% dan oşmaydi. Uning örnini tabiiy gaz va neft eğallamoqda. Jahondagi 60 mamlakatda kömir qazib çiqariladi (q. Kumir konlari). Kömirning 90% qazib olinadigan davlatda işlatiladi, uning faqat 10% eksport qilinadi. Köp miqdorda kömir eksport qiladigan davlatlar qatoriga AQŞ, Avstraliya, JAR, Rossiya, Qozoğiston va b. kiradi. Dunyoda jami qazib olinayotgan 5 mlrd. t kömirning 1 mlrd. t dan ortiği qönğir kömirdir. Qönğir kömirning yirik konlari Rossiya, Qozoğiston, Polşa, AQŞ (ğarbiy qismida), Xitoy va b. mamlakatlarda joylaşgan. Ulkan qönğir kömir konlar: Kansk — Açinsk, Moskva ostonasi, Çelyabinsk (Rossiya), Ekibas-tuz (Qozoğiston), Yuqori Sileziya (Polşa), Leypsig (Germaniya) va b. Bu konlarning har birida 100 mlrd. dan to bir neça trln. tonnagaça kömir zahiralari mavjud.

K.s.ga xos muhim xususiyatlardan biri uning metallurgiya va ogir maşinasozlik sanoati tarmoqlari b-n bir hududda joylaşişidir. Ana şunday kömir-metallurgiya-maşinasozlik markazlari qatoriga Appalaçi (AQŞ), Rur (Germaniya), Donbass (Ukraina), Közbass (Rossiya), Şim.-Şarqiy Xitoy va b. kiradi.

Örta Osiyodagi kömir konlarini özlaştiriş 19-a.da (1882 y.dan boşlab) Belgiya, Fransiya va Angliyaning xususiy kompaniyalari tomonidan boşlangan. Bu yerdarda konlarini oçiş işlari 1882 y.da Farğona vodiysida boşlandi. Sulukta, Qizilqiya, Şörob kömir konlari Örta Osiyodagi tönğiç kömir konlaridir. Umuman, Özbekistonda kömirni sanoat usulida qazib oliş 1930-y.lar oxiridan boşlangan.

Bu paytda Angren kömir koni, Şarğun kömir koni, Boysun toşkömir koni oçilgan.

1990-y.dan keyingi davrda kömir qazib çiqariş hajmi respublikada keskin qisqarib, 2001 y.ga kelib 2,6 mln. tonvani taşkil qildi. Özbekiston Respublikasi yoqilği balansiru kömir hissasi 1,5%ni taşkil etadi (2000). Respublikada kömir qazib oliş texnologiyasini yanada zamonaviylaştiriş dasturi amalga oşirilmokda (q. «Kömir» aksiyadorlik birlaşmasi).

Ad.: Tomalak S. M., Ugol Özbekistova, T., 2001.

Nuriddin Musayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЎМИР САНОАТИ — ёқилғи саноатининг асосий тармоқларидан бири. К.с кўмирни қазиб олиш (айрим ҳолдарда бойитиш, брикетлаш) ва истеъмолчиларга етказиб бериш жараёнларини ўз ичига олади. Кумир қазиб олишнинг энг афзал ва самарали усули уни очиқ усулда, карьерлардан қазиб олиш ҳисобланади. Кумир конлари чуқурда жойлашган бўлса, у ёпиқ (шахта) усулида қазиб олинади. Ҳоз. пайтда кўмирни тежамли гидравлик усулда қазиб олиш кенг қўлланилмоқца. Кўп ҳолдарда кўмир ер тагида тўғридан-тўғри газга айлантириш йўли б-н истеъмолчиларга бевосита қувурлар орқали узатилади.

Қадим замонларда кўмир оддий усулда (Хитой, Греция) қазиб олинган ва ёқилғи сифатида фойдаланилган. Кенг миқёсда фойдаланиш ва К.с.нинг тармоқ сифатида вужудга келиши 18-а. нинг 2-ярмига тўғри келади. Бу пайтда қазиб олинган кўмирдан Англияда чўян эритишда фойдалана бошланди. 19-а. дан бошлаб кўмир транспорт соҳасида кенг кўламда ишлатила бошланди. 20-а. бошларида кўмир инсониятнинг ёқилғига бўлган эҳтиёжининг 70% ини қондирган бўлса, ҳоз. вақтда ушбу кўрсаткич 20— 25% дан ошмайди. Унинг ўрнини табиий газ ва нефть эғалламоқда. Жаҳондаги 60 мамлакатда кўмир қазиб чиқарилади (қ. Кумир конлари). Кўмирнинг 90% қазиб олинадиган давлатда ишлатилади, унинг фақат 10% экспорт қилинади. Кўп миқдорда кўмир экспорт қиладиган давлатлар қаторига АҚШ, Австралия, ЖАР, Россия, Қозоғистон ва б. киради. Дунёда жами қазиб олинаётган 5 млрд. т кўмирнинг 1 млрд. т дан ортиғи қўнғир кўмирдир. Қўнғир кўмирнинг йирик конлари Россия, Қозоғистон, Польша, АҚШ (ғарбий қисмида), Хитой ва б. мамлакатларда жойлашган. Улкан қўнғир кўмир конлар: Канск — Ачинск, Москва остонаси, Челябинск (Россия), Экибас-туз (Қозоғистон), Юқори Силезия (Польша), Лейпциг (Германия) ва б. Бу конларнинг ҳар бирида 100 млрд. дан то бир неча трлн. тоннагача кўмир заҳиралари мавжуд.

К.с.га хос муҳим хусусиятлардан бири унинг металлургия ва огир машинасозлик саноати тармоқлари б-н бир ҳудудда жойлашишидир. Ана шундай кўмир-металлургия-машинасозлик марказлари қаторига Аппалачи (АҚШ), Рур (Германия), Донбасс (Украина), Кўзбасс (Россия), Шим.-Шарқий Хитой ва б. киради.

Ўрта Осиёдаги кўмир конларини ўзлаштириш 19-а.да (1882 й.дан бошлаб) Бельгия, Франция ва Англиянинг хусусий компаниялари томонидан бошланган. Бу ердарда конларини очиш ишлари 1882 й.да Фарғона водийсида бошланди. Сулукта, Қизилқия, Шўроб кўмир конлари Ўрта Осиёдаги тўнғич кўмир конларидир. Умуман, Ўзбекистонда кўмирни саноат усулида қазиб олиш 1930-й.лар охиридан бошланган.

Бу пайтда Ангрен кўмир кони, Шарғун кўмир кони, Бойсун тошкўмир кони очилган.

1990-й.дан кейинги даврда кўмир қазиб чиқариш ҳажми республикада кескин қисқариб, 2001 й.га келиб 2,6 млн. тонвани ташкил қилди. Ўзбекистон Республикаси ёқилғи балансиру кўмир ҳиссаси 1,5%ни ташкил этади (2000). Республикада кўмир қазиб олиш технологиясини янада замонавийлаштириш дастури амалга оширилмокда (қ. «Кўмир» акциядорлик бирлашмаси).

Ад.: Томалак С. М., Уголь Ўзбекистова, Т., 2001.

Нуриддин Мусаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.