Kommunizm

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 527–528-b. — ziyouz.com

Kommunizm (lot. communis — umumiy) — xususiy mulkçilikni inkor qilişga asoslangan turli karaşlarning umumiy nomi (ibtidoiy K., xayoliy K., «kazarma» K.i va b.). Unga köra, yagona umumiy (ijtimoiy) mulk jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy tuzilişining asosini taşqil qiladi. Bu ğoya «ideal jamiyat» nomi b-n Platon, keyinroq T.Mor, T.Kampanella, Ş.Furye va b.ning asarlarida ilgari surildi, K. yoki kommunistik jamiyat nomi b-n 19—20-a. larda K.Marks, F.Engels va VM.Lenin asarlarida nazariy ifodasini topdi. Marksça tarixiy jarayon haqidagi qaraşga binoan, K. — kapitalizm örnini egallaydigan va öz taraqqiyotida 2 bosqiç (faza) — sotsializm deb ataladigan quyi bosqiç hamda töla K. deb ataladigan yuqori bosqiçni bosib ötadigan ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyadir. K. nazariyotçilari bu ikki bosqiçning öziga xos jihatlari hamda umumiy tomonlari mavjudligini körsatişga urinişgan. Umumiy tomoni iqtisodiy jihatdan yagona ijtimoiy mulkka asoslanganligi, öziga xos tomoni esa — mehnat taqsimoti tamoyili b-n belgilanadi, deb uqtirişgan. Çunonçi, ular K.da «har kimdan qobiliyatiga yaraşa, har kimga ehtiyojiga yaraşa» tamoyili amal qiladi, «K.da muhim ijtimoiy tafovutlar bölmaydi, hamma teng böladi», «davlat öz vazifasini bajarib böladi va barham topadi», deb hisoblaşgan.

K. ğoyasining asosida tarixni faqat materialistik tuşuniş, formatsiyaviy qaraş, sinfiylik va partiyaviylik tamoyillariga asoslaniş, proletariat manfaatlarinigina himoya qiliş qabilar yotadi. Jamiyat taraqqiyoti qonunlariga, inson erkinligi, mustaqillik va demokratiya tamoyillariga zid bölgan bu ğoyalar sobiq SSSR hududida, «sotsialistik lager» deb atalgan jahon sotsialistik sistemasi davlatlarida tatbiq qilindi. 20-a. ning 20-y.laridan zörlik yöli b-n proletariat (amalda partiya) ning ma'muriy-buyruqbozlikka asoslangan diktaturasi örnatildi. Rivojlaniş va taraqqiyotning xilma-xilligi, turli xalqlar va mamlakatlarga xos milliyma'naviy xususiyatlarning mavjudligi inkor etildi. Dunyo mamlakatlari va xalqlarining yagona kommunistik jamiyatga borişini asoslaşga harakat qilindi. Birok, K.ning «erkinlik», «tenglik» töğrisidagi şiorlari soxta va asossiz ekanligi ma'lum böldi.

Hoz. vaqtda ayrim davlatlar sotsializmni bozor munosabatlari b-n boğlaşga harakat qilmoqsalar, K. töğrisidagi qaraşlarga öz xususiyatlarini hisobga olgan holda yangiça yondoşmoqdalar. Lekin yaqin ötmişda K. yoki kommunistik jamiyat quriş yölini tanlagan davlatlarning aksariyati bugungi kunda mustaqil davlatlar sifatida özlariga xos rivojlaniş yölidan bormoqdalar.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОММУНИЗМ (лот. communis — умумий) — хусусий мулкчиликни инкор қилишга асосланган турли карашларнинг умумий номи (ибтидоий К., хаёлий К., «казарма» К.и ва б.). Унга кўра, ягона умумий (ижтимоий) мулк жамият ижтимоий-иқтисодий тузилишининг асосини ташқил қилади. Бу ғоя «идеал жамият» номи б-н Платон, кейинроқ Т.Мор, Т.Кампанелла, Ш.Фурье ва б.нинг асарларида илгари сурилди, К. ёки коммунистик жамият номи б-н 19—20-а. ларда К.Маркс, Ф.Энгельс ва ВМ.Ленин асарларида назарий ифодасини топди. Марксча тарихий жараён ҳақидаги қарашга биноан, К. — капитализм ўрнини эгаллайдиган ва ўз тараққиётида 2 босқич (фаза) — социализм деб аталадиган қуйи босқич ҳамда тўла К. деб аталадиган юқори босқични босиб ўтадиган ижтимоий-иқтисодий формациядир. К. назариётчилари бу икки босқичнинг ўзига хос жиҳатлари ҳамда умумий томонлари мавжудлигини кўрсатишга уринишган. Умумий томони иқтисодий жиҳатдан ягона ижтимоий мулкка асосланганлиги, ўзига хос томони эса — меҳнат тақсимоти тамойили б-н белгиланади, деб уқтиришган. Чунончи, улар К.да «ҳар кимдан қобилиятига яраша, ҳар кимга эҳтиёжига яраша» тамойили амал қилади, «К.да муҳим ижтимоий тафовутлар бўлмайди, ҳамма тенг бўлади», «давлат ўз вазифасини бажариб бўлади ва барҳам топади», деб ҳисоблашган.

К. ғоясининг асосида тарихни фақат материалистик тушуниш, формациявий қараш, синфийлик ва партиявийлик тамойилларига асосланиш, пролетариат манфаатларинигина ҳимоя қилиш қабилар ётади. Жамият тараққиёти қонунларига, инсон эркинлиги, мустақиллик ва демократия тамойилларига зид бўлган бу ғоялар собиқ СССР ҳудудида, «социалистик лагерь» деб аталган жаҳон социалистик системаси давлатларида татбиқ қилинди. 20-а. нинг 20-й.ларидан зўрлик йўли б-н пролетариат (амалда партия) нинг маъмурий-буйруқбозликка асосланган диктатураси ўрнатилди. Ривожланиш ва тараққиётнинг хилма-хиллиги, турли халқлар ва мамлакатларга хос миллиймаънавий хусусиятларнинг мавжудлиги инкор этилди. Дунё мамлакатлари ва халқларининг ягона коммунистик жамиятга боришини асослашга ҳаракат қилинди. Бирок, К.нинг «эркинлик», «тенглик» тўғрисидаги шиорлари сохта ва асоссиз эканлиги маълум бўлди.

Ҳоз. вақтда айрим давлатлар социализмни бозор муносабатлари б-н боғлашга ҳаракат қилмоқцалар, К. тўғрисидаги қарашларга ўз хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда янгича ёндошмоқдалар. Лекин яқин ўтмишда К. ёки коммунистик жамият қуриш йўлини танлаган давлатларнинг аксарияти бугунги кунда мустақил давлатлар сифатида ўзларига хос ривожланиш йўлидан бормоқдалар.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.