Komplement

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 532-b. — ziyouz.com

Komplement (lot. complementum — töldiruvçi, qöşimça) — odam va barça umurtqali xayvonlar qonidagi özaro ta'sirlaşuvçi termolabil oqsil va glikoproteinlar majmui; tabiiy immunitetnmng muhim omili. Bu oqsillar yalliğlaniş jarayonlarida iştirok etib, organizm uçun yot hujayra va mikroorganizmlarni parçalaşda (lizis) katnaşadi. K. terminini fanga P. Erlix kiritgan, lekin ungaça J. Borde kon zardobidagi bakteritsid ta'sir etuvçi moddani alleksin (lot. alexina — mikroorganizmlardan himoya qiluvçi tanaçalar) deb atagan. K. tartibi 20 ta makromolekulalardan tuzilgan, lekin bu sistemaning asosiy qismi 11 ta oqsildan iborat bölib, qolganlari kuçaytiruvçi va susaytiruvçi fermentlardir.

K. — yalliglaniş reaksiyasining asosiy gumoral komponenti bölib, uning mahsulotlari xemotoksin va anafilatoksinlar fagotsitoz, almaşinuv jarayonlari va krnning ivişiga ta'sir körsatadi. Şu b-n birga K. tartibida immun javobni nazorat qiluvçi muhim omillar qam bor.

K. tartibining faollaşişida klassik va alternativ yöl farklanadi. Klassik yölda antitelo mikroorganizm yoki hujayra antigeniga birikib, konformatsiyasini özgartirganidan söng, unga komplementning birinçi komponenti (C1) qöşiladi. K. ning faollaşişida IgM va IgG sinf antitelolardan tuzilgan immun birikmalar katnaşadi. Hosil bölgan immun kompleks+komplementning C1 komponentiga C4, C2, SZ, C5, C6, C7, C8 va C9 komplementning komponentlari ketma-ket birikib, membranani buzuvçi kompleks hosil qiladi.

Komplementning alternativ yöl b-n faollaşişi uçun bakteriyalar hujayra devoridagi polisaxarid va lipopolisaxarid (LPS), viruslarning ustki qismi antigenlari, IgA va IgE dan tuzilgan immun birikmalar, ulardan taşqari properdin, V va D omillar kabi zardob oqsillari bölişi zarur. Sanab ötilgan omillar birikkandan söngularga komplementning SZ, keyin C5, C6, C7, C8, C9 komponentlari ketma-ket birikadi. Hosil bölgan membranani buzuvçi kompleks membrana butunligini buzişi hisobiga hujayra halok böladi. K.larning köp qismini monotsit va makrofaglar sintez qiladi. Ularning 90% jigarda işlab çiqariladi. Qonning bakteritsidlik xossasi qisman K. tufaylidir. K. preparatlaridan antigen-antitelo komplekslarini aniqlaşda (mas, ba'zi infeksion kasalliklarga taşhis qöyişda) foydalaniladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОМПЛЕМЕНТ (лот. complementum — тўлдирувчи, қўшимча) — одам ва барча умуртқали хайвонлар қонидаги ўзаро таъсирлашувчи термолабил оқсил ва гликопротеинлар мажмуи; табиий иммунитетнмнг муҳим омили. Бу оқсиллар яллиғланиш жараёнларида иштирок этиб, организм учун ёт ҳужайра ва микроорганизмларни парчалашда (лизис) катнашади. К. терминини фанга П. Эрлих киритган, лекин унгача Ж. Борде кон зардобидаги бактерицид таъсир этувчи моддани аллексин (лот. alexina — микроорганизмлардан ҳимоя қилувчи таначалар) деб атаган. К. тартиби 20 та макромолекулалардан тузилган, лекин бу системанинг асосий қисми 11 та оқсилдан иборат бўлиб, қолганлари кучайтирувчи ва сусайтирувчи ферментлардир.

К. — яллигланиш реакциясининг асосий гуморал компоненти бўлиб, унинг маҳсулотлари хемотоксин ва анафилатоксинлар фагоцитоз, алмашинув жараёнлари ва крннинг ивишига таъсир кўрсатади. Шу б-н бирга К. тартибида иммун жавобни назорат қилувчи муҳим омиллар қам бор.

К. тартибининг фаоллашишида классик ва альтернатив йўл фаркланади. Классик йўлда антитело микроорганизм ёки ҳужайра антигенига бирикиб, конформациясини ўзгартирганидан сўнг, унга комплементнинг биринчи компоненти (С1) қўшилади. К. нинг фаоллашишида IgM ва IgG синф антителолардан тузилган иммун бирикмалар катнашади. Ҳосил бўлган иммун комплекс+комплементнинг С1 компонентига С4, С2, СЗ, С5, С6, С7, С8 ва С9 комплементнинг компонентлари кетма-кет бирикиб, мембранани бузувчи комплекс ҳосил қилади.

Комплементнинг альтернатив йўл б-н фаоллашиши учун бактериялар ҳужайра деворидаги полисахарид ва липополисахарид (ЛПС), вирусларнинг устки қисми антигенлари, IgA ва IgE дан тузилган иммун бирикмалар, улардан ташқари пропердин, В ва Д омиллар каби зардоб оқсиллари бўлиши зарур. Санаб ўтилган омиллар бириккандан сўнгуларга комплементнинг СЗ, кейин С5, С6, С7, С8, С9 компонентлари кетма-кет бирикади. Ҳосил бўлган мембранани бузувчи комплекс мембрана бутунлигини бузиши ҳисобига ҳужайра ҳалок бўлади. К.ларнинг кўп қисмини моноцит ва макрофаглар синтез қилади. Уларнинг 90% жигарда ишлаб чиқарилади. Қоннинг бактерицидлик хоссаси қисман К. туфайлидир. К. препаратларидан антиген-антитело комплексларини аниқлашда (мас, баъзи инфекцион касалликларга ташҳис қўйишда) фойдаланилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.