Kompost
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 536-b. — ziyouz.com
Kompost (lot. compositus — tarkib-li) — har xil organik moddalarning mikroorganizmlar ta'sirida çirişi natijasida hosil böladigan mahalliy öğit. Kompostlaşda ösimlik özlaştira oladigan oziq elementlar (azot, fosfor, kaliy va b.) mikdori ortadi, patogen mikroflora va gelmintlar tuxumi öladi, sellyuloza va pektin moddalar mikdori kamayadi, organik massa tuproqqa soliş uçun qulay fizik xossaga ega böladi. Gune (torf, parranda axlati, xazon), nişxörd, rözğor çiqindilari, najas, qipiq, oqar suv loyqalari kompostlaşning asosiy materialidir. Kompostlaşning davomiyligi çiqindilarning tarkibi, namlik, yil fasli va b. şaroitlarga boğliq. K. uyumi qizişdan töxtab, unda bir xildagi özgarmas harorat qaror topganidan keyin tayyor qisoblanadi. Çiqindi xuddi göng kabi çuqurlarga bosib yoki uyum qilib tayyorlanadi. K.uyumi tuproq b-n kömiladi. Çiriş jarayoni çiqindida organik modda (miqdori 25%dan kam bölmaganda), namlik (50—55%) yetarli bölganda yaxşi keçadi. Yoz oylarida K.massa-siga suv sepib turiladi. Çiqindi massasidan 50% K.çiqadi. Çiqindidan hosil bölgan K.tarkibida örta hisobda 30—50% organik modda, 0,6—1,0% azot, 0,4—1,0% fosfor, 0,5—1% kaliy böladi. Çiqindidan K. tayyorlaşda unga oqar suv loyiqasi yoki najas qöşib, sifatini ançagina yaxşilaş mumkin. Ba'zi hollarda tarkibini yaxşilaş uçun K.ga fosforit uni, kaliy tözlari qöşiladi. K. öğit sifatida organik öğitlardan qolişmaydi va barça q.x. ekinlarga (gektariga 20— 40 t) işlatiladi.
Amina Karimberdiyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОМПОСТ (лот. compositus — таркиб-ли) — ҳар хил органик моддаларнинг микроорганизмлар таъсирида чириши натижасида ҳосил бўладиган маҳаллий ўғит. Компостлашда ўсимлик ўзлаштира оладиган озиқ элементлар (азот, фосфор, калий ва б.) микдори ортади, патоген микрофлора ва гельминтлар тухуми ўлади, целлюлоза ва пектин моддалар микдори камаяди, органик масса тупроққа солиш учун қулай физик хоссага эга бўлади. Гуне (торф, парранда ахлати, хазон), нишхўрд, рўзғор чиқиндилари, нажас, қипиқ, оқар сув лойқалари компостлашнинг асосий материалидир. Компостлашнинг давомийлиги чиқиндиларнинг таркиби, намлик, йил фасли ва б. шароитларга боғлиқ. К. уюми қизишдан тўхтаб, унда бир хилдаги ўзгармас ҳарорат қарор топганидан кейин тайёр қисобланади. Чиқинди худди гўнг каби чуқурларга босиб ёки уюм қилиб тайёрланади. К.уюми тупроқ б-н кўмилади. Чириш жараёни чиқиндида органик модда (миқдори 25%дан кам бўлмаганда), намлик (50—55%) етарли бўлганда яхши кечади. Ёз ойларида К.масса-сига сув сепиб турилади. Чиқинди массасидан 50% К.чиқади. Чиқиндидан ҳосил бўлган К.таркибида ўрта ҳисобда 30—50% органик модда, 0,6—1,0% азот, 0,4—1,0% фосфор, 0,5—1% калий бўлади. Чиқиндидан К. тайёрлашда унга оқар сув лойиқаси ёки нажас қўшиб, сифатини анчагина яхшилаш мумкин. Баъзи ҳолларда таркибини яхшилаш учун К.га фосфорит уни, калий тўзлари қўшилади. К. ўғит сифатида органик ўғитлардан қолишмайди ва барча қ.х. экинларга (гектарига 20— 40 т) ишлатилади.
Амина Каримбердиева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.