Kompton effekti
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 538-b. — ziyouz.com
Kompton effekti - elektro magnit nurlanişlar erkin yoki kuçsiz boğlangan elektronlar b-n töqnaşib soçilganda ularning tölqin uzunligi özgarişi hodisasi. 1922 y. da A.X.Kompton kaşf qilgan. K.e. yoruğlikning kvant nazariyasini tasdikdovçi dastlabki amaliy kaşfiyot. Kvant nazariya bu effektni ikki zarra — foton va elektronning töqnaşişi, deb tuşuntiradi. Foton erkin qözğalmas elektronlar b-n töqnaşib soçilganda energiyasining bir qismini elektronlarga beradi hamda harakat yönalişi va çastotasini özgartiradi. Demak, töqnaşiş vaqtida foton energiyasi kamayadi, tölqin uzunligi X esa ortadi. Foton elektron b-n töqnaşganda tölqin uzunligining özgarişi töşayotgan yoruğlikning boşlanğiç tölqin uzunligiga emas, faqat zarraning soçiliş burçagi 9 ga boğliq. Bu formula «u-nurning moddadan soçilişi uçun ham, şuningdek, rentgen nurlarning yengil moddalar (grafit, parafin va b.)dan soçilişi uçun ham örinlidir. Fotonlar harakatdagi elektronlardan soçilayotganda LX faqat v gagina emas, elektronlarning boşlanğiç energiyasiga ham boğliq böladi. Fotonlarning c~v tezlikda harakatlanayotgan elektronlardan soçilayotgan holatida teskari K.e. kuzatiladi. Bunda elektronlar energiyasining bir qismini fotonlarga berişi natijasida fotonlarning tölqin uzunligi kamayadi. K.e. moddaga töşayotgan foton energiyasi elektronning çiqiş işidan bir neça ming marta katta bölganida kuzatiladi. Bu hodisa b-n yoruğlik bosimi, rentgen nurlarining kvant xususiyatlari, yoruğlikning elektromagnit tölqin va foton (zarra) nazariyasi va b. tuşuntiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОМПТОН ЭФФЕКТИ - электро магнит нурланишлар эркин ёки кучсиз боғланган электронлар б-н тўқнашиб сочилганда уларнинг тўлқин узунлиги ўзгариши ҳодисаси. 1922 й. да А.Х.Комптон кашф қилган. К.э. ёруғликнинг квант назариясини тасдикдовчи дастлабки амалий кашфиёт. Квант назария бу эффектни икки зарра — фотон ва электроннинг тўқнашиши, деб тушунтиради. Фотон эркин қўзғалмас электронлар б-н тўқнашиб сочилганда энергиясининг бир қисмини электронларга беради ҳамда ҳаракат йўналиши ва частотасини ўзгартиради. Демак, тўқнашиш вақтида фотон энергияси камаяди, тўлқин узунлиги X эса ортади. Фотон электрон б-н тўқнашганда тўлқин узунлигининг ўзгариши тўшаётган ёруғликнинг бошланғич тўлқин узунлигига эмас, фақат зарранинг сочилиш бурчаги 9 га боғлиқ. Бу формула «у-нурнинг моддадан сочилиши учун ҳам, шунингдек, рентген нурларнинг енгил моддалар (графит, парафин ва б.)дан сочилиши учун ҳам ўринлидир. Фотонлар ҳаракатдаги электронлардан сочилаётганда ЛХ фақат в гагина эмас, электронларнинг бошланғич энергиясига ҳам боғлиқ бўлади. Фотонларнинг c~v тезликда ҳаракатланаётган электронлардан сочилаётган ҳолатида тескари К.э. кузатилади. Бунда электронлар энергиясининг бир қисмини фотонларга бериши натижасида фотонларнинг тўлқин узунлиги камаяди. К.э. моддага тўшаётган фотон энергияси электроннинг чиқиш ишидан бир неча минг марта катта бўлганида кузатилади. Бу ҳодиса б-н ёруғлик босими, рентген нурларининг квант хусусиятлари, ёруғликнинг электромагнит тўлқин ва фотон (зарра) назарияси ва б. тушунтирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.