Komron

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 540–541-b. — ziyouz.com

Komron KOMRON, Komron Mirzo (1509, Agra — 1557, Makka) — şoir va davlat arbobi. Boburning öğli. Adabiyot, harb va siyosat ilmlarini dastlab otasi Boburdan, söngra öşa davrning yetuk olimlari, davlat arboblaridan örgangan. Otasi hayotligida Qandaxrr va Ko-bul hukmroni edi. Bobur vafotidan söng Humoyunning farmoni b-n Panjob va Hind daryosi vohasi ham unga topşirildi. Şerşoh Suriy Boburiylar davlatini bosib olgaç (1540), uşbu vaziyatdan foydalangan K. ukasi Hindol Mirzo b-n qöşilib, Agrani egallaydi. Humoyun Eronga qoçib, safaviylar şohi Tahmaspdan kömak söraydi. K. esa Afğonistonda ota mulkini asrab, mamlakatni obodonlaştirişga katta e'tibor beradi. Şoirlar, olimlar, san'atkorlar, hunarmandlarni saroyiga çorlab, ularga moddiy va ma'naviy jihatdan yordam körsatadi. Kobulni ilmu hunar, adabiyot va san'at markaziga aylantiradi. Afğonistonning barça viloyatlarini qölga kiritib, özini podşoh deb e'lon qiladi. Öz nomiga xutba öqitib, tanga zarb qildiradi. 1545 y. Humoyun Erondan qarbiy yordam olib, K. tasarrufidagi Qandahor, Kobul, Ğazna, Badaxşonni egallaydi. Jangda K. yengilib, asirga olinadi. Humoyun K.ning gunohidan keçib, unga Kölob hokimligini beradi. Ammo 1 yildan söng Humoyunning Balxga ketganidan foydalangan K. yana akasiga qarşi çiqadi. Kobul yaqinidagi Tangihoda bölgan jangda K. yengilib qoçadi (1550), ukasi Askariy Mirzo asirga olinadi. K. puştunlar qabilasining sardori Odam Kaxkardan yordam söraydi. Odam Kaxkar puştunlarning mex.mondustlik odatlariga xilof ravişda K.ni Humoyunga tötib beradi. Humoyun yana K.ning gunohidan keçmoqçi bölganida, arkoni davlat bunga yöl qöymaydi. Natijada Humoyun K.ni köziga mil torttiradi. K. Ka'bani ziyorat qilib, 3 yil Makkada yaşaydi va şu yerda vafot etadi. U Muhammad (sav) ning katta zavjalari Xadiça qabrining oyoq tomoniga dafn qilinadi.

K. devonining 3 ta qölyozma nusxasi saqlanib qolgan. Ulardagi turkiy şe'rlar: 40 ğazal, 21 fard, 26 rubo-iy, 3 qit'a, 9 masnaviy va tarkibband (1114 miyera). Dariy tilidagi şe'rlar: 26 gazal, 22 fard, 4 ruboiy, 3 qit'a, 4 masnaviy (346 miyera). Devonining qölyozma nusxalariga kirmagan dariy tilida bitilgan ba'zi ğazal, ruboiy va fardlar turli tazkira va bayozlardan topilgan. K.ning xrzirgaça ma'lum dariy tilidagi şe'rlari 418 miyeradan iborat. K. otasi Bobur kabi, asosan, ğazal janrida ijod qilgan. Fazallarida köproq sufiyona qaraşlar aks etgan («Zihi har zarradin husnung huvaydo...»). Borliq va undagi barça narsa-hodisalar Yaratganningtajallisi bölib, butun olam özining turli şakllarda tovlanişidan boşqa narsa emasligi kabi ma'lum darajada panteizmga yaqin turuvçi ğoyalarni ilgari suradi. Şoirning masnaviylari, asosan, irfon va tasavvuf, hikmat va pandnasihat, axloqiy va ma'naviy mavzularga bağişlangan. K. devoni qölyozma nusxalari Hindistonning Pat (Xudobaxş kutubxonasi, inv. №470) va Kalkutta (Osiyo jamiyati qölyozmalar fondi, inv. №668) şaharlarida saqlanadi.

As: Devon, T., 1993.

Ad.: Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993; Fayziyev T., Temuriylar şajarasi, T., 1995.

Habib Abdunazar.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОМРОН, Комрон Мирзо (1509, Агра — 1557, Макка) — шоир ва давлат арбоби. Бобурнинг ўғли. Адабиёт, ҳарб ва сиёсат илмларини дастлаб отаси Бобурдан, сўнгра ўша даврнинг етук олимлари, давлат арбобларидан ўрганган. Отаси ҳаётлигида Қандахрр ва Ко-бул ҳукмрони эди. Бобур вафотидан сўнг Ҳумоюннинг фармони б-н Панжоб ва Ҳинд дарёси воҳаси ҳам унга топширилди. Шершоҳ Сурий Бобурийлар давлатини босиб олгач (1540), ушбу вазиятдан фойдаланган К. укаси Ҳиндол Мирзо б-н қўшилиб, Аграни эгаллайди. Ҳумоюн Эронга қочиб, сафавийлар шоҳи Таҳмаспдан кўмак сўрайди. К. эса Афғонистонда ота мулкини асраб, мамлакатни ободонлаштиришга катта эътибор беради. Шоирлар, олимлар, санъаткорлар, ҳунармандларни саройига чорлаб, уларга моддий ва маънавий жиҳатдан ёрдам кўрсатади. Кобулни илму ҳунар, адабиёт ва санъат марказига айлантиради. Афғонистоннинг барча вилоятларини қўлга киритиб, ўзини подшоҳ деб эълон қилади. Ўз номига хутба ўқитиб, танга зарб қилдиради. 1545 й. Ҳумоюн Эрондан қарбий ёрдам олиб, К. тасарруфидаги Қандаҳор, Кобул, Ғазна, Бадахшонни эгаллайди. Жангда К. енгилиб, асирга олинади. Ҳумоюн К.нинг гуноҳидан кечиб, унга Кўлоб ҳокимлигини беради. Аммо 1 йилдан сўнг Ҳумоюннинг Балхга кетганидан фойдаланган К. яна акасига қарши чиқади. Кобул яқинидаги Тангиҳода бўлган жангда К. енгилиб қочади (1550), укаси Аскарий Мирзо асирга олинади. К. пуштунлар қабиласининг сардори Одам Кахкардан ёрдам сўрайди. Одам Кахкар пуштунларнинг мех.мондустлик одатларига хилоф равишда К.ни Ҳумоюнга тўтиб беради. Ҳумоюн яна К.нинг гуноҳидан кечмоқчи бўлганида, аркони давлат бунга йўл қўймайди. Натижада Ҳумоюн К.ни кўзига мил торттиради. К. Каъбани зиёрат қилиб, 3 йил Маккада яшайди ва шу ерда вафот этади. У Муҳаммад (сав) нинг катта завжалари Хадича қабрининг оёқ томонига дафн қилинади.

К. девонининг 3 та қўлёзма нусхаси сақланиб қолган. Улардаги туркий шеърлар: 40 ғазал, 21 фард, 26 рубо-ий, 3 қитъа, 9 маснавий ва таркиббанд (1114 миера). Дарий тилидаги шеърлар: 26 газал, 22 фард, 4 рубоий, 3 қитъа, 4 маснавий (346 миера). Девонининг қўлёзма нусхаларига кирмаган дарий тилида битилган баъзи ғазал, рубоий ва фардлар турли тазкира ва баёзлардан топилган. К.нинг хрзиргача маълум дарий тилидаги шеърлари 418 миерадан иборат. К. отаси Бобур каби, асосан, ғазал жанрида ижод қилган. Faзалларида кўпроқ суфиёна қарашлар акс этган («Зиҳи ҳар заррадин ҳуснунг ҳувайдо...»). Борлиқ ва ундаги барча нарса-ҳодисалар Яратганнингтажаллиси бўлиб, бутун олам ўзининг турли шаклларда товланишидан бошқа нарса эмаслиги каби маълум даражада пантеизмга яқин турувчи ғояларни илгари суради. Шоирнинг маснавийлари, асосан, ирфон ва тасаввуф, ҳикмат ва панднасиҳат, ахлоқий ва маънавий мавзуларга бағишланган. К. девони қўлёзма нусхалари Ҳиндистоннинг Пат (Худобахш кутубхонаси, инв. №470) ва Калькутта (Осиё жамияти қўлёзмалар фонди, инв. №668) шаҳарларида сақланади.

Ас: Девон, Т., 1993.

Ад.: Ҳасанхожа Нисорий, Музаккири аҳбоб, Т., 1993; Файзиев Т., Темурийлар шажараси, Т., 1995.

Ҳабиб Абдуназар.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.