Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kön-Poyabzal sanoati

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 865–866-b. — ziyouz.com

    Kön-Poyabzal sanoati - yengil sanoatnpnt hayvonlar terisidan yumşoq va qattiq çarm tayyorlaydigan hamda tabiiy va sun'iy çarmdan poyabzal işlab çiqaradigan tarmoği. Bundan taşqari, çarmdan kiyim-boş, egar-jabduq, attorlik buyumlari, töqimaçilik maşinalari va b. maşi-valar uçun detallar tayyorlanadi.

    Taraqqiy etgan mamlakatlarda kön-poyabzal buyumlar 19-a.ning 2-yarmidan sanoat usulida tayyorlana boşlandi. Kön i.ç.da dastlabki çarm tayyorlaş va pardozlaş jarayonlarining bir qismi mexanizatsiyalaştirildi, 19-a.ning 80—90-y. larida esa çarmni xrom tuzlari b-n tezkor oşlaş usuli joriy etildi. Bu yangilik terini oşlovçi ösimlik materiallari b-n ibtidoiy sodda usulda oşlab, çarm tayyorlaşni siqib çiqardi. Poyabzal i.ç. da mexanizatsiyalaş jarayoni 19-a.ning 50-y.larida poyabzal tanovari (ustki qismi)ni tayyorlaşda tikuv maşinalaridan foydalaniş b-n boşlandi. Şu paytdan to 19-a.ning oxirigaça poyabzallar tayyorlaş jarayonlarini mexanizatsiyalaştiradigan maxsus maşinalar ham ixtiro etildi.

    19-a.ning oxiriga qadar Örta Osiyoda, jumladan, Özbekistonda könçilik, poyabzal tikiş hunarmandçilikning qad. turi sifatida öz an'analariga ega bölgan. Qadimdan poyabzal tikuvçi kosiblar qölda har xil andoza va turda etik, maxsi, kavuş tikkanlar. 20-a.ning 20-y.laridan poyabzal sano-ati korxonalari paydo bölişi b-n tufli, botinka, sandal, şippak, piy-ma, kaliş hamda maxsus iş poyabzallari işlab çiqara boşlandi.

    Çarm i.ç. tarmoğidagi birinçi eng yirik korxona — Toşkent kön z-di 1928 y.da işga tuşirildi. 1941—45 y.larda Xonobodda (Andijon viloyati) teri işlaş z-di, pöstin uçun qöy terisini oşlaydigan 2 korxona, 1996 y. Toşkentda yangi kön z-di qurildi.

    1927 y. Toşkentda birinçi poyabzal f-kasi iş boşladi. 1935 y.da Toşkentda yana bir poyabzal f-kasi, Bu-xoro (1938), Samarqand (1938), Törtköl, Termiz (1939), Andijon, Qöqon, Çirçiq (1942), Namangan (1940), Yangiyöl (1943) ş.larida kiçikroq poyabzal f-kalari foydalanişga topşirildi. 1940 y. ga kelib respublikada keng tarmoqli poyabzal sanoati şakllandi.

    20-a.ning 60-y.laridan Pop rezina poyabzal f-kasi (I960), Farğona poyabzal f-kasi (1969), Qöqon kön z-di (1972), Farğona sun'iy çarm z-di (1974) işga tuşirildi. Toşkentda 1-va 2-poyabzal f-kalari, Çirçiq, Qöqon poyabzal f-kalari kengaytirildi va qayta jihozlandi, korxonalar mahsulot turlari böyiça ixtisoslaşdi. Respublika böyiça 1980 y. da 30,3 mln. juft çarm poyabzal işlab çiqarildi va uning deyarli yarmini bolalar poyabzali taşkil etdi. 1990 y.ga kelib, Özbekiston K-p.s.da 46,6 mln. juft poyabzal işlab çiqarildi.

    1995 y. «Farğona poyabzal» aksiyadorlar jamiyati b-n Germaniyaning «Salamander» firmasi iştirokida «Özsalaman» qöşma korxonasi mahsulot çiqara boşladi (yillik loyiha quvvati 8 turdagi 500 ming juft erkaqlar poyabzali). 1997 y.da Çirçiq ş.da «Kibo bolalar poyabzali» qöşma korxonasi iş boşladi.

    Hozir «Poyabzalçi», «Orzu» (Toşkent), «Vaxt» (Çirçiq), «Kiçkintoy» (Yangiyöl), «Mahsi» (Samarqand), «Qöqon poyabzali» (Qöqon), «Poyabzal» (Andijon), «Farğona poyabzal» (Farğona), «Naqşbandiya» (Buxoro), «Könçi» kabi aksiyadorlik jamiyatlari tarmoqdagi eng yirik korxonalar hisoblanadi.

    2000 y.dan Özbekistondagi K-p.s. korxonalari «Özbekçarmpoyabzal» uyuşmasi tarkibiga kiradi. Ayni paytda poyabzal sanoati korxonalarini eng zavonaviy çet el uskunalari b-n qayta jihozlaş, xom aşyo sifatida sintetik va sun'iy mate rial l ar dan keng foydalaniş işlari amalga oşirilmokda. 2000 y.da respublikada 4,2 mln. juft poyabzal işlab çiqarildi. Çet mamlakatlar orasida AQŞ, Italiya, GFR, Fransiya, Çexiyada K-p.s. rivojlangan bölib, poyabzal sanoati mahsulotlarining katta qismini çet davlatlarga, şu jumladan, Özbekistonga eksport qiladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КЎН-ПОЙАБЗАЛ САНОАТИ - енгил саноатнпнт ҳайвонлар терисидан юмшоқ ва қаттиқ чарм тайёрлайдиган ҳамда табиий ва сунъий чармдан пойабзал ишлаб чиқарадиган тармоғи. Бундан ташқари, чармдан кийим-бош, эгар-жабдуқ, атторлик буюмлари, тўқимачилик машиналари ва б. маши-валар учун деталлар тайёрланади.

    Тараққий этган мамлакатларда кўн-пойабзал буюмлар 19-а.нинг 2-ярмидан саноат усулида тайёрлана бошланди. Кўн и.ч.да дастлабки чарм тайёрлаш ва пардозлаш жараёнларининг бир қисми механизациялаштирилди, 19-а.нинг 80—90-й. ларида эса чармни хром тузлари б-н тезкор ошлаш усули жорий этилди. Бу янгилик терини ошловчи ўсимлик материаллари б-н ибтидоий содда усулда ошлаб, чарм тайёрлашни сиқиб чиқарди. Пойабзал и.ч. да механизациялаш жараёни 19-а.нинг 50-й.ларида пойабзал тановари (устки қисми)ни тайёрлашда тикув машиналаридан фойдаланиш б-н бошланди. Шу пайтдан то 19-а.нинг охиригача пойабзаллар тайёрлаш жараёнларини механизациялаштирадиган махсус машиналар ҳам ихтиро этилди.

    19-а.нинг охирига қадар Ўрта Осиёда, жумладан, Ўзбекистонда кўнчилик, пойабзал тикиш ҳунармандчиликнинг қад. тури сифатида ўз анъаналарига эга бўлган. Қадимдан пойабзал тикувчи косиблар қўлда ҳар хил андоза ва турда этик, махси, кавуш тикканлар. 20-а.нинг 20-й.ларидан пойабзал сано-ати корхоналари пайдо бўлиши б-н туфли, ботинка, сандал, шиппак, пий-ма, калиш ҳамда махсус иш пойабзаллари ишлаб чиқара бошланди.

    Чарм и.ч. тармоғидаги биринчи энг йирик корхона — Тошкент кўн з-ди 1928 й.да ишга туширилди. 1941—45 й.ларда Хонободда (Андижон вилояти) тери ишлаш з-ди, пўстин учун қўй терисини ошлайдиган 2 корхона, 1996 й. Тошкентда янги кўн з-ди қурилди.

    1927 й. Тошкентда биринчи пойабзал ф-каси иш бошлади. 1935 й.да Тошкентда яна бир пойабзал ф-каси, Бу-хоро (1938), Самарқанд (1938), Тўрткўл, Термиз (1939), Андижон, Қўқон, Чирчиқ (1942), Наманган (1940), Янгийўл (1943) ш.ларида кичикроқ пойабзал ф-калари фойдаланишга топширилди. 1940 й. га келиб республикада кенг тармоқли пойабзал саноати шаклланди.

    20-а.нинг 60-й.ларидан Поп резина пойабзал ф-каси (I960), Фарғона пойабзал ф-каси (1969), Қўқон кўн з-ди (1972), Фарғона сунъий чарм з-ди (1974) ишга туширилди. Тошкентда 1-ва 2-пойабзал ф-калари, Чирчиқ, Қўқон пойабзал ф-калари кенгайтирилди ва қайта жиҳозланди, корхоналар маҳсулот турлари бўйича ихтисослашди. Республика бўйича 1980 й. да 30,3 млн. жуфт чарм пойабзал ишлаб чиқарилди ва унинг деярли ярмини болалар пойабзали ташкил этди. 1990 й.га келиб, Ўзбекистон К-п.с.да 46,6 млн. жуфт пойабзал ишлаб чиқарилди.

    1995 й. «Фарғона пойабзал» акциядорлар жамияти б-н Германиянинг «Саламандер» фирмаси иштирокида «Ўзсаламан» қўшма корхонаси маҳсулот чиқара бошлади (йиллик лойиҳа қуввати 8 турдаги 500 минг жуфт эркақлар пойабзали). 1997 й.да Чирчиқ ш.да «Кибо болалар пойабзали» қўшма корхонаси иш бошлади.

    Ҳозир «Пойабзалчи», «Орзу» (Тошкент), «Вахт» (Чирчиқ), «Кичкинтой» (Янгийўл), «Маҳси» (Самарқанд), «Қўқон пойабзали» (Қўқон), «Пойабзал» (Андижон), «Фарғона пойабзал» (Фарғона), «Нақшбандия» (Бухоро), «Кўнчи» каби акциядорлик жамиятлари тармоқдаги энг йирик корхоналар ҳисобланади.

    2000 й.дан Ўзбекистондаги К-п.с. корхоналари «Ўзбекчармпойабзал» уюшмаси таркибига киради. Айни пайтда пойабзал саноати корхоналарини энг завонавий чет эл ускуналари б-н қайта жиҳозлаш, хом ашё сифатида синтетик ва сунъий мате риал л ар дан кенг фойдаланиш ишлари амалга оширилмокда. 2000 й.да республикада 4,2 млн. жуфт пойабзал ишлаб чиқарилди. Чет мамлакатлар орасида АҚШ, Италия, ГФР, Франция, Чехияда К-п.с. ривожланган бўлиб, пойабзал саноати маҳсулотларининг катта қисмини чет давлатларга, шу жумладан, Ўзбекистонга экспорт қилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.