Konçak

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 595–596-b. — ziyouz.com

Konçak KONÇAK, Konjak — qipçoqlar xoni (1172—1203). Qipçoq xonlaridan Ötroqning öğli. Şarukanning nabirasi. Otasi özining suyukli farzandini yoşligida Kavkaz toğlarida saqlagan. 12-a. ning 2-yarmida Don daryosi havzasidagi qipçoqlarni birlaştirib, qudratli köçmançi davlat uyuşmasi barpo qilgan. K. rus knyazlari b-n qarindoşlik (K.ning qizi Novgorod-Severskiy knyazi Igor Svyatoslaviçning öğliga tekkan edi) va ba'zan ittifoqçilik munosabatlarida bölib, Kiyevga qarşi muttasil kuraş olib borgan. U Lukomore (Azovning şim. dagi hudud) xoni Kobek b-n ittifoq bölib, Pereyaslavl yeriga bir neça bor (1174, 1178, 1183) harbiy yurişlar qilgan; 1185 y. Igor Svyatoslaviçni mağlubiyatga uçratib, uni asir olgan, söngra Pereyaslavlni besamar qamal qilgan. 1187 y. K. yana Kiyev yerlariga çopqun uyuştirgan, Çernigov knyazligini egallagan.

K. haqida rus solnomaçisining yozişiça, «uşbu qudratli buyuk xon Sula (Dnepr irmoğy)dan yelkasida qozon kötarib öta olgan». Yilnomadagi «qozon» ovqat tayyorlaydigan idiş emas, balki u K.ning va u rahbarlik qilgan davlat uyuşmasining qudratini ramziy belgisi bölib, u «qozon» b-n uşbu kuçqudratni «boqa olişi» va boşqara olişini anglatgan. K. Dnepr havzasidagi qipçoqlar (boşqa uyuşmasi)ning Rusga qarşi ayrim yirik yurişlariga tez-tez rahbarlik qilib turgan; 13-a. boşida esa uning öğli Yuriy Konçakoviçni rus solnomaçisi «barça qipçoklarning kattasi» deb atagan. Knyaz Igor K. qarorgohidan, asirlikdan qoçayotgan çoğida yölida köplab hayvonlar va quşlar (börilar, tulkilar, burgutlar, qarğalar, oqquşlar, zağçalar, bulbullar) ni uçratganini, ular haqiqiy bölmay, balki qipçoqlarning uruğ-qabila totemlari va nomlari ekanligini aytgan. K. 1184 y. Rusga qilgan çopquni paytida şahar-qal'alarni qamal qilişda Kavkaz (Gruziya, Ozarbayjon) dan olib keltirilgan yonar öq otuvçi «manjaniq» (naftandoz) va uni otuvçi musulmon töpçilardan foydalanganligi haqida solnomalarda ma'lumot bor. K.ning ukasi Gruziya podşosi Tamara xizmatida bölgan. Rus tarixçisi N.M.Karamzinning yozişiça, 1185 y. polovetslar knyazi K. tirik olov otuvçi Xoraziy (xorazmlik) Turkni özi b-n olib yurgan, undagi qurol öt so-çar qurol bölgan. Rus xalq oğzaki ijodi qahramonlaridan biri — ölmas Koşçey obrazi K. b-n boğliq bölib, rus solnomaçilari K.ni «battol, murdor Koşçey» deb ataşgan. Mahmud Koşğariy luğatida kenjak — turkiy qabila nomi sifatida keltirilgan. Toşkentda Kunjak mahallasi mavjud. Igor Svyatoslaviç va b. knyazlarning K.ga qarşi kuraşlari haqidagi voqelar bayoni qad. rus adabiyyodgorligi «Igor polki jangnomasi» negizini taşqil qiladi.

Ad,: Barmankulov M., Xrustalnaya meçta tyurkov o kvadronatsii, Almati, 1999; Slovo o polku Igoreve, M.—L., 1950; Pletneva S. A., Koçevniki srednevekovya, M., 1982; Polovsi, M., 1990; Murad Adji, Polin polovetskogo polya, M., 1994.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОНЧАК, Конжак — қипчоқлар хони (1172—1203). Қипчоқ хонларидан Ўтроқнинг ўғли. Шаруканнинг набираси. Отаси ўзининг суюкли фарзандини ёшлигида Кавказ тоғларида сақлаган. 12-а. нинг 2-ярмида Дон дарёси ҳавзасидаги қипчоқларни бирлаштириб, қудратли кўчманчи давлат уюшмаси барпо қилган. К. рус князлари б-н қариндошлик (К.нинг қизи Новгород-Северский князи Игорь Святославичнинг ўғлига теккан эди) ва баъзан иттифоқчилик муносабатларида бўлиб, Киевга қарши муттасил кураш олиб борган. У Лукоморе (Азовнинг шим. даги ҳудуд) хони Кобек б-н иттифоқ бўлиб, Переяславль ерига бир неча бор (1174, 1178, 1183) ҳарбий юришлар қилган; 1185 й. Игорь Святославични мағлубиятга учратиб, уни асир олган, сўнгра Переяславлни бесамар қамал қилган. 1187 й. К. яна Киев ерларига чопқун уюштирган, Чернигов князлигини эгаллаган.

К. ҳақида рус солномачисининг ёзишича, «ушбу қудратли буюк хон Сула (Днепр ирмоғй)дан елкасида қозон кўтариб ўта олган». Йилномадаги «қозон» овқат тайёрлайдиган идиш эмас, балки у К.нинг ва у раҳбарлик қилган давлат уюшмасининг қудратини рамзий белгиси бўлиб, у «қозон» б-н ушбу кучқудратни «боқа олиши» ва бошқара олишини англатган. К. Днепр ҳавзасидаги қипчоқлар (бошқа уюшмаси)нинг Русга қарши айрим йирик юришларига тез-тез раҳбарлик қилиб турган; 13-а. бошида эса унинг ўғли Юрий Кончаковични рус солномачиси «барча қипчокларнинг каттаси» деб атаган. Князь Игорь К. қароргоҳидан, асирликдан қочаётган чоғида йўлида кўплаб ҳайвонлар ва қушлар (бўрилар, тулкилар, бургутлар, қарғалар, оққушлар, зағчалар, булбуллар) ни учратганини, улар ҳақиқий бўлмай, балки қипчоқларнинг уруғ-қабила тотемлари ва номлари эканлигини айтган. К. 1184 й. Русга қилган чопқуни пайтида шаҳар-қалъаларни қамал қилишда Кавказ (Грузия, Озарбайжон) дан олиб келтирилган ёнар ўқ отувчи «манжаниқ» (нафтандоз) ва уни отувчи мусулмон тўпчилардан фойдаланганлиги ҳақида солномаларда маълумот бор. К.нинг укаси Грузия подшоси Тамара хизматида бўлган. Рус тарихчиси Н.М.Карамзиннинг ёзишича, 1185 й. половецлар князи К. тирик олов отувчи Хоразий (хоразмлик) Туркни ўзи б-н олиб юрган, ундаги қурол ўт со-чар қурол бўлган. Рус халқ оғзаки ижоди қаҳрамонларидан бири — ўлмас Кошчей образи К. б-н боғлиқ бўлиб, рус солномачилари К.ни «баттол, мурдор Кошчей» деб аташган. Маҳмуд Кошғарий луғатида кэнжак — туркий қабила номи сифатида келтирилган. Тошкентда Кунжак маҳалласи мавжуд. Игорь Святославич ва б. князларнинг К.га қарши курашлари ҳақидаги воқелар баёни қад. рус адабийёдгорлиги «Игорь полки жангномаси» негизини ташқил қилади.

Ад,: Барманкулов М., Хрустальная мечта тюрков о квадронации, Алматы, 1999; Слово о полку Игореве, М.—Л., 1950; Плетнева С. А., Кочевники средневековья, М., 1982; Половцы, М., 1990; Мурад Аджи, Полынь половецкого поля, М., 1994.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.