Könçilik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 866–867-b. — ziyouz.com
Könçilik — hayvon terisidan çarm (kön) tayyorlaş kasbi; hunarmandçilikning qad. turlaridan biri. Ibtidoiy odamlar hayvon terisidan çarm tayyorlaş sirlarini bilişmagan; ular, asosan, xom terilarni yopinib yurişgan. Bunday hol uzoq davom etişi mumkin emasdi, çunki tabiat injiqliklari odamlarning yaxşiroq öranib-çirmanib yurişlarini taqozo qilardi. Neolitning sönggi bosqiçi va jez davri boşlarida çorvaçilik yuzaga keldi. Şundan söng K.ning ilk madaniy uçqunlari paydo böldi. Terini qayta işlaş usullari vujudga kelaboşladi. Insoniyat asta-sekin hayvon terisini oşlab kön olişni va undan kiyim-boş tikişni bilib oldi. Keyinçalik odamlar tolali ösimliklar tolasidan dağal matolar töqişni örganib olgaç, K.ga bölgan ehtiyoj biroz susaydi. K. hunarmandçilik kasbi sifatida, asosan, 19-a. 2-yarmidan şakllana boşladi. 20-a. boşlarida Özbekistonda köplab K. dökonlari bölgan. Bu yerda çorvaçilik taraqqiy etganligi hamda teri va çarmga ehtiyoj kattaligi tufayli K. hunarmandçilikning asosiy sohalaridan birigaaylandi. Bu davrda rus kapitali ta'sirida oldin Xorazm (Xonqa)da, keyin Toşkentda kön z-dlari qurilgan. Şu tariqa K.ning sanoat usullari paydo böldi. Ayni paytda Özbekistonning barça hududlarida kiçik-kiçik xususiy K. korxonalari, könçilar oilalari paydo böldi. Mas, Toşkentda butun boşli könçilar mahallalari bölgan. K. z-dlari b-n birga ayrim joylarda xususiy könçilar ham faoliyat körsatmoqda. Terini oşlaş texnologiyasi deyarli özgarişsiz qolmoqda. Bunga doir barça işlar, asosan, qölda bajarilgan (aksar holdarda hozir ham şunday). Jihozlar tezob (oşlaş) idişi yoki hovuzçasi va dud öçoğidan iborat bölgan. Tezob (kul aralaştirilgan ohak suvi), tuz va oşlovçi moddalar b-n iş körilgan. Özbekistonda, asosan, qoramol, qöy, eçki, tuya terisidan turli navlardagi teri (çarm) tayyorlangan. K. dökonlari va yakka könçilar könning biror navi böyiça ixtisoslaşgan. Mas, tagçarm işlab çiqaruvçilar — çarmgar, yumşoq kön (sahtiyon) işlab çiqaruvçilar saxti-yongar, meş işlab çiqaruçilar meşgar deb atalgan. Keyinçalik kön z-dlarida köp işlar mexanizatsiyalaştirilgan va tezobning tarkibi özgartirilgan.
K. texnologiyasiga doir işlar z-dda, asosan, 3 bosqiçda bajariladi: terini oşlaşga tayyorlaş, oşlaş va pardozlaş. Terini oşlaşga tayyorlaşda kimyoviy usulda teriga dastlabki işlov beriladi, ya'ni teri juni yumşatiladi, teri qiriş maşinasida junlardan tozalanadi, göşt qoldiqlaridan ajratiş maşinasida göştlardan tozalanadi. Yana bir maşinada terining sirti qirib tekislanadi. Tozalangan teriga oş tuzi va kislota eritmasida işlov berilib, oşlaşga tayyorlanadi. Oşlaşda terini maxsus moddalar b-n işlab, çarmga aylantiriladi. Pardozlaşda çarmga kimyoviy va mexaniq işlov beriladi. Kimyoviy işlovda har xil eritmalar va çanlar (idişlar)dan, mexaniq işlovda maxsus maşinalar, barabanlardan foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎНЧИЛИК — ҳайвон терисидан чарм (кўн) тайёрлаш касби; ҳунармандчиликнинг қад. турларидан бири. Ибтидоий одамлар ҳайвон терисидан чарм тайёрлаш сирларини билишмаган; улар, асосан, хом териларни ёпиниб юришган. Бундай ҳол узоқ давом этиши мумкин эмасди, чунки табиат инжиқликлари одамларнинг яхшироқ ўраниб-чирманиб юришларини тақозо қиларди. Неолитнинг сўнгги босқичи ва жез даври бошларида чорвачилик юзага келди. Шундан сўнг К.нинг илк маданий учқунлари пайдо бўлди. Терини қайта ишлаш усуллари вужудга келабошлади. Инсоният аста-секин ҳайвон терисини ошлаб кўн олишни ва ундан кийим-бош тикишни билиб олди. Кейинчалик одамлар толали ўсимликлар толасидан дағал матолар тўқишни ўрганиб олгач, К.га бўлган эҳтиёж бироз сусайди. К. ҳунармандчилик касби сифатида, асосан, 19-а. 2-ярмидан шакллана бошлади. 20-а. бошларида Ўзбекистонда кўплаб К. дўконлари бўлган. Бу ерда чорвачилик тараққий этганлиги ҳамда тери ва чармга эҳтиёж катталиги туфайли К. ҳунармандчиликнинг асосий соҳаларидан биригаайланди. Бу даврда рус капитали таъсирида олдин Хоразм (Хонқа)да, кейин Тошкентда кўн з-длари қурилган. Шу тариқа К.нинг саноат усуллари пайдо бўлди. Айни пайтда Ўзбекистоннинг барча ҳудудларида кичик-кичик хусусий К. корхоналари, кўнчилар оилалари пайдо бўлди. Мас, Тошкентда бутун бошли кўнчилар маҳаллалари бўлган. К. з-длари б-н бирга айрим жойларда хусусий кўнчилар ҳам фаолият кўрсатмоқда. Терини ошлаш технологияси деярли ўзгаришсиз қолмоқда. Бунга доир барча ишлар, асосан, қўлда бажарилган (аксар ҳолдарда ҳозир ҳам шундай). Жиҳозлар тезоб (ошлаш) идиши ёки ҳовузчаси ва дуд ўчоғидан иборат бўлган. Тезоб (кул аралаштирилган оҳак суви), туз ва ошловчи моддалар б-н иш кўрилган. Ўзбекистонда, асосан, қорамол, қўй, эчки, туя терисидан турли навлардаги тери (чарм) тайёрланган. К. дўконлари ва якка кўнчилар кўннинг бирор нави бўйича ихтисослашган. Мас, тагчарм ишлаб чиқарувчилар — чармгар, юмшоқ кўн (саҳтиён) ишлаб чиқарувчилар сахти-ёнгар, меш ишлаб чиқаручилар мешгар деб аталган. Кейинчалик кўн з-дларида кўп ишлар механизациялаштирилган ва тезобнинг таркиби ўзгартирилган.
К. технологиясига доир ишлар з-дда, асосан, 3 босқичда бажарилади: терини ошлашга тайёрлаш, ошлаш ва пардозлаш. Терини ошлашга тайёрлашда кимёвий усулда терига дастлабки ишлов берилади, яъни тери жуни юмшатилади, тери қириш машинасида жунлардан тозаланади, гўшт қолдиқларидан ажратиш машинасида гўштлардан тозаланади. Яна бир машинада терининг сирти қириб текисланади. Тозаланган терига ош тузи ва кислота эритмасида ишлов берилиб, ошлашга тайёрланади. Ошлашда терини махсус моддалар б-н ишлаб, чармга айлантирилади. Пардозлашда чармга кимёвий ва механиқ ишлов берилади. Кимёвий ишловда ҳар хил эритмалар ва чанлар (идишлар)дан, механиқ ишловда махсус машиналар, барабанлардан фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.