Konfutsiyçilik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 590–591-b. — ziyouz.com
Konfutsiyçilik - Xitoydagi axloqiy-siyosiy ta'limot; keyinçalik eng ta'sirli 3 asosiy falsafiy-diniy oqimdan biri (daosizm va buddizm b-n birga). Konfutsiy asos solgan. K.ning ilk davomçilari — Men-szi (Mek Ke — mil. av. 371—289), Ven-szi (mil. av. 6-a.), Xan Fey-szi (mil. av. 233 y. v.e.), keyingi davrda Fan Çjen (6-a.), Xan Yuy (768—824) va b.
K. ta'limotida insonparvarlik (jen), odob qoidalari (li), fazilat (de) tuşunçasi muhim örin egallaydi. Insonparvarlik tuşunçasiga köra, odamlar axloqiy va ijtimoiy munosabatlarda yoşi uluğ, mavqei baland kişilarni xurmat qilişlari, podşohga sadoqatli bölişlari kerak. Odob kridalari tuşunçasiga köra, u tufayli yuksak fazilatlar şakllanadi, jamiyat rivoj topadi, adolat tantana qiladi. Burçni ado etiş tufayli in-son kamolotga erişadi. Uning negi-zida «sen özing nimaga erişişni istasang, unga boşqalarning erişişiga kömaqlaş», «sen nimani orzu qilmasang, uni boşqalarga ravo körma» kabi hayotiy tamoyillar yotadi. «Buyuk ta'limot» va «Örtalik haqida ta'limot» degan asarlarni Konfutsiy yozgan deb taxmin qilinadi. Bu kitoblarga köra, odamlarning birgalikda oqilona yaşaşi tartibining muhim şartini 5 ta oddiy va buyuk fazilat taşqil etadi: donolik; insonparvarlik; sadoqat; kattalarni hurmat qiliş; jasorat. Bu fazilatlar öziga va b.ga xalollikni va çuqur hurmatni anglatadi. Faqat mumtoz va komil insonlargina bunday fazilatga ega böladi.
K.da ta'kidlanişiça, qonun inson manfaatlariga xizmat qilmoği lozim. Qonun özgarişi b-n manfaatdorlik va manfaatsizlik tuşunçalari ham boşqaça ma'no kasb etadi, inson faoliyatida tub özgariş röy beradi. Ötmişda örnatilgan tartibga sajda qiliş yangi qonunlar ruhiga ziddir. K.da jamiyatni boşqarişga katta e'tibor berilib, unga köra, jamiyatni keragidan ortik, oddiy qonunlar b-n töldirib yubormaslik zarur. Xitoyda asrlar mobaynida K.ning turli maktablari yuzaga kelgan. Ular örtasida keskin kuraş borgan.
K. mil. 1 -a.da davlat ta'limotiga aylandi, 9-a.da buddizm, 11-a.da daosizm ustidan töla ğalaba qozondi. Bunga, ayniqsa, Sun davri (960—1279)da neokonfutsiyçilik rivojlanganligi tufayli erişildi.
Rasul Iosirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОНФУЦИЙЧИЛИК - Хитойдаги ахлоқий-сиёсий таълимот; кейинчалик энг таъсирли 3 асосий фалсафий-диний оқимдан бири (даосизм ва буддизм б-н бирга). Конфуций асос солган. К.нинг илк давомчилари — Мэн-цзи (Мэк Кэ — мил. ав. 371—289), Вэн-цзи (мил. ав. 6-а.), Хань Фэй-цзи (мил. ав. 233 й. в.э.), кейинги даврда Фан Чжень (6-а.), Хань Юй (768—824) ва б.
К. таълимотида инсонпарварлик (жэнь), одоб қоидалари (ли), фазилат (дэ) тушунчаси муҳим ўрин эгаллайди. Инсонпарварлик тушунчасига кўра, одамлар ахлоқий ва ижтимоий муносабатларда ёши улуғ, мавқеи баланд кишиларни хурмат қилишлари, подшоҳга садоқатли бўлишлари керак. Одоб кридалари тушунчасига кўра, у туфайли юксак фазилатлар шаклланади, жамият ривож топади, адолат тантана қилади. Бурчни адо этиш туфайли ин-сон камолотга эришади. Унинг неги-зида «сен ўзинг нимага эришишни истасанг, унга бошқаларнинг эришишига кўмақлаш», «сен нимани орзу қилмасанг, уни бошқаларга раво кўрма» каби ҳаётий тамойиллар ётади. «Буюк таълимот» ва «Ўрталик ҳақида таълимот» деган асарларни Конфуций ёзган деб тахмин қилинади. Бу китобларга кўра, одамларнинг биргаликда оқилона яшаши тартибининг муҳим шартини 5 та оддий ва буюк фазилат ташқил этади: донолик; инсонпарварлик; садоқат; катталарни ҳурмат қилиш; жасорат. Бу фазилатлар ўзига ва б.га халолликни ва чуқур ҳурматни англатади. Фақат мумтоз ва комил инсонларгина бундай фазилатга эга бўлади.
К.да таъкидланишича, қонун инсон манфаатларига хизмат қилмоғи лозим. Қонун ўзгариши б-н манфаатдорлик ва манфаатсизлик тушунчалари ҳам бошқача маъно касб этади, инсон фаолиятида туб ўзгариш рўй беради. Ўтмишда ўрнатилган тартибга сажда қилиш янги қонунлар руҳига зиддир. К.да жамиятни бошқаришга катта эътибор берилиб, унга кўра, жамиятни керагидан ортик, оддий қонунлар б-н тўлдириб юбормаслик зарур. Хитойда асрлар мобайнида К.нинг турли мактаблари юзага келган. Улар ўртасида кескин кураш борган.
К. мил. 1 -а.да давлат таълимотига айланди, 9-а.да буддизм, 11-а.да даосизм устидан тўла ғалаба қозонди. Бунга, айниқса, Сун даври (960—1279)да неоконфуцийчилик ривожланганлиги туфайли эришилди.
Расул Иосиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.