Kongo
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 546–547-b. — ziyouz.com
Kongo KONGO, Zair — Ekvatorial Afrikadagi daryo. Öz. 4320 km, havzasining mayd. 3691 ming km2, yillik suv sarfi 1450 km3. Sersuvligi jihatidan Afrikada 1-, dunyoda 2-, 3-örinlarda (Amazonka va Paranadan keyin). K. Katanga qirlaridan 1430 m balandlikdan boşlanadi va Boyoma şarşarasigaça Lualaba deb ataladi. Daryo Atlantika okeaniga quyiladi. Yirik ir-moqlari: öngdan Lufira, Luvua, Aukuga, Aruvimi, Itimbiri, Mongala, Ubangi, Sanga; çapdan — Lomami, Lulonga, Ruki, Kasai. K. irmoqlari orqali Mveru, Bangveulu, Tanganika köllari b-n, Rözizi daryosi orqali Kivu köli b-n tutaşgan. K.ning Lualaba qismi yassitoğlik va platolar orasidan, Boyoma şarşarasidan Kinşasa ş.gaça (1700 km) tekislikdan oqadi. Kinşasa b-n Matadi ş.lari orasida 70 ga yaqin ostona va şarşaralar (Livingston ostonalari) hosil qilgan. Matadidan ötgaç, dengiz böyi pasttekisligida oqadi (bu yerda daryo özanining kengligi 1—2 km, çuqurligi farvaterida 25— 30 m). Estuariysining kengligi örta qismida 19 km. K., asosan, yomğir suvlaridan töyinadi. Quyi oqimida yillik örtaça suv sarfi 46 ming m'/sek. (maksimal 75 ming m'/sek., minimal 23 ming m3/sek.). Quyi va örta oqimida may— iyunda va noyab.— dek.da, yuqori oqimida noyab.— dek.da suvi köpayadi. Daryo yiliga 50 mln. t oqiziq keltiradi. K. va uning irmoqlaridagi suv yöllarining öz. 20 ming km. Gidroenergiya zahirasiga boy. K. va uning irmoqlarida baliqning köplab turi yaşaydi. K. havzasida yirik daryo va köl portlari: Bukama, Kongolo, Kabalo, Kisangani, Kinşasa, Brazzavil; dengiz portlaridan — Matadi, Boma va Banana joylaşgan. K.ning kuyiliş yerini 1482 y.da portugaliyalik dengizçi D. Kan, Lualabani 1771 y.da D. Livingston, K.ning köp qismini 1876—77 y.larda G. Stenli tadqiq qilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОНГО, Заир — Экваториал Африкадаги дарё. Ўз. 4320 км, ҳавзасининг майд. 3691 минг км2, йиллик сув сарфи 1450 км3. Серсувлиги жиҳатидан Африкада 1-, дунёда 2-, 3-ўринларда (Амазонка ва Паранадан кейин). К. Катанга қирларидан 1430 м баландликдан бошланади ва Бойома шаршарасигача Луалаба деб аталади. Дарё Атлантика океанига қуйилади. Йирик ир-моқлари: ўнгдан Луфира, Лувуа, Аукуга, Арувими, Итимбири, Монгала, Убанги, Санга; чапдан — Ломами, Лулонга, Руки, Касаи. К. ирмоқлари орқали Мверу, Бангвеулу, Танганьика кўллари б-н, Рўзизи дарёси орқали Киву кўли б-н туташган. К.нинг Луалаба қисми ясситоғлик ва платолар орасидан, Бойома шаршарасидан Киншаса ш.гача (1700 км) текисликдан оқади. Киншаса б-н Матади ш.лари орасида 70 га яқин остона ва шаршаралар (Ливингстон остоналари) ҳосил қилган. Матадидан ўтгач, денгиз бўйи пасттекислигида оқади (бу ерда дарё ўзанининг кенглиги 1—2 км, чуқурлиги фарватерида 25— 30 м). Эстуарийсининг кенглиги ўрта қисмида 19 км. К., асосан, ёмғир сувларидан тўйинади. Қуйи оқимида йиллик ўртача сув сарфи 46 минг м’/сек. (максимал 75 минг м’/сек., минимал 23 минг м3/сек.). Қуйи ва ўрта оқимида май— июнда ва нояб.— дек.да, юқори оқимида нояб.— дек.да суви кўпаяди. Дарё йилига 50 млн. т оқизиқ келтиради. К. ва унинг ирмоқларидаги сув йўлларининг ўз. 20 минг км. Гидроэнергия заҳирасига бой. К. ва унинг ирмоқларида балиқнинг кўплаб тури яшайди. К. ҳавзасида йирик дарё ва кўл портлари: Букама, Конголо, Кабало, Кисангани, Киншаса, Браззавиль; денгиз портларидан — Матади, Бома ва Банана жойлашган. К.нинг куйилиш ерини 1482 й.да португалиялик денгизчи Д. Кан, Луалабани 1771 й.да Д. Ливингстон, К.нинг кўп қисмини 1876—77 й.ларда Г. Стэнли тадқиқ қилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.