Kongo

Kongo (Conqo), Kongo Demokratik Respublikasi (Republique Democratique du Conqo; 1971—97 y.larda Zair Respublikasi) — Markaziy Afrikada joylaşgan davlat. Mayd. 2345,4 ming km2. Aholisi 53,6 mln. Kişi (2001). Poytaxti — Kinşasa ş. Ma'muriy jihatdan 11 viloyat (province)ra bölinadi.

Davlat tuzumi. K. — respublika. Davlat va hukumat boşliği — prezident. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni hukumat va Ötiş parlamenti tomonidan qabul etiladigan dekret qonunlar orqali prezident amalga oşiradi. Ijroiya hrkimiyatni ham prezident amalga oşiradi; u hukumat a'zolarini tayinlaydi va lavozimidan ozod qiladi.

Tabiati. K. hududi Şim. va Jan. yarim şarlarning ekvatorial va subekvatorial mintaqalarining qirlar b-n öralgan Kongo botiğida joylaşgan. Kongo botigining eng past (300—350 m) allyuvial tekislik qismi mamlakatning markazi va ğarbidadir. Jan.da bal. 700—1000 m dan 1200—1300 m gaça bölgan supasimon platolar bor. Şaba viloyatidagi Mitumba toğlari (1889 m), Maniqa (1679 m) va Kundelungu (1772 m) platolari keng tektonik botiklar b-n ajralgan. Şarqiy çegarasi böylab bal. 2000—3000 m li top;ar joylaşgan. Eng baland joyi — K. va Uganda çegarasidagi Ruvenzori toği (5109 m). Sunmagan vulkanlar bor. Kuçli zilzilalar bölib turadi. Foydali qazilmalardan mis, kolbalt, rux, uran, qalay, temir, volfram va marganets rudalari, boksit, oltin, kumuş, platina, olmos, nikel, molibden, kömir va b. qazib olinadi.

Iqlimi mamlakat şim.da (3° ş. k. b-n 3° j. k. oraliği) ekvatorial, hamişa seryoğin, jan.da va çekka şim. da subekvatorial, yozi seryoğin, qişi quruq, Kongo botiği va uning atrofidagi platolarda eng issiq oy — martning örtaça t-rasi 24—28°, eng salqin oy — iyulning örtaça t-rasi 22— 25°. Şarqi va jan.- şarqidagi toğlarda iqlim salqinroq. Şaba viloyatida t-ra iyulda 16°, okt.da 24°. Yillik yoğin ekvatorial mintakada 1700—1800 mm dan 2000—2200 mm gaça, şarqidagi toğlarda 2500 mm va undan köproq; çekka jan.da 1000—1200 mm, eng şim.da 1300—1500 mm.

Daryolari köp va sersuv. Eng katta daryosi — Kongo va uning irmoqlari. Mamlakat xududining 9/10 qismi Kongo daryosi havzasida joylaşgan. Deyarli hamma daryolarida ostona va şarşaralar bor, gidroenergiya resurslari nihoyatda katta. Daryolarning ma'lum qismlaridagina kema qatnaydi. K.da Kivu, Tanganika, Mveru, Tumba va b. köllar bor. K.ning şim. qismida podzollaşgan laterit tuproq. Botqoqlaşgan tuproklarda doimiy yaşil ekvatorial sernam örmonlar bor. Jan. qismida va eng çekka şim.dagi kizil tuproklarda, asosan, böyi baland ötli savannalar, daryo böylarida esa galereyali örmonlar ösadi. Jan.-şarqiy çekkasidagi qizil-qönğir tuproqli yerlarda barg tökuvçi siyrak savanna örmonlari bor. Şarkdagi toğlarda balandlikka kötarilgan sari mintaqalar özgarib, sernam ekvatorial örmonlardan baland toğ ekvatorial ötloqlarigaça almaşinib boradi. Ruvenzori toğida abadiy qor va muzliklar bor. Örmonlarda qimmatbaho yoğoçli qizil, sariq, eben, limba, agba kabi daraxtlar, yoğli palma, kauçuk beradigan ösimliklar ösadi. Hayvonot dunyosi juda boy. Örmonlarda har xil maymun, tönğiz; savannalarda fil, karkidon, buyvol, jayran, ğizol, zebra, jirafa, arslon, qoplon, gepard, çiyaböri, sirtlon, begemot (daryo va köllarda), quşlarning turli xillari, timsoh, zaharli ilonlar, baliq va haşarotlar (setse paşşa, termitlar) köp. Milliy boğlari — Virunga, Garamba, Salonge, Kaxuzi-Biyego va b.

Aholisi. K.da 300 dan ortiq qabila va elatlar: luba, kongo, ruanda, azonda, bangi, tva va b. bor. Aholining 30% ga yaqini yirik şaharlarda yaşaydi. Rasmiy til — fransuz tili; suaxili tillari, şuningdek, 20 dan köproq lahja bor. Aholining yarmiga yaqini mahalliy dinlarga, qolganlari xristian diniga e'tiqod qiladi. Muhim şaharlari: Lubumbaşi, Mbuji-Mayi, Kisangani, Kananga, Bukavu, Likasi, Matadi, Kikvit.

Tarixi. Hoz. K. hududida quyi paleolit davriga oid manzilgoxlar va toş qurollar topilgan (Kasai, Lualaba, Luapula daryolarining yuqori oqimi). Yevropaliklar bu yerga kelişidan ança avval Bakuba davlati hukm surgan, hunarmandçilik, savdo-sotiq rivojlangan. Söng Baluba, Lunda va ş. k. öndan ortiq mayda davlatlar mavjud bölgan. Aholisi ovçilik, baliqçilik, dehqonçilik, temir va mis rudalarini eritiş işlari b-n şuğullanib kelgan. 15-a. oxirida portuğallar (D.Kan ekspeditsiyasi) Kongo daryosi havzasiga örnaşib olib, uni qul bozoriga aylantirdi (15—19-a.lar mobaynida u yerdan 13 mln. dan ortiq qul Amerikaga olib ketildi). Mahalliy xalq mustamlakaçilarga, mahalliy amaldorlarga qarşi uzoq vaqt kuraş olib bordi (1890-92, 1895-96, 1897-1900, 1901—07). 19-a. 70-y.larida Belgiya qiroli Leopold II har xil nayranglar b-n katta hududni bosib oddi. Bu hudud «Ozod Kongo davlati» nomi b-n Leopold II mulkiga aylantirildi (1885). 1908 y. mazkur hudud kompensatsiya evaziga Belgiya ixtiyoriga berilgaç, Belgiya Kongosi nomi b-n uning mustamlakasiga aylandi. Hokimiyatni general-gubernator idora qildi. Qul savdosi va ekspluatatsiyaning kuçayişi natijasida mahalliy aholi kamayib ketdi (1884 y. 30 mln; 1915 y. 15 mln.). Şunga qaramay, mamlakatda mustamlakaçilarga qarşi harakat töxtamadi.

1-jahon uruşi yillarida va uruşdan keyin mustamlakaçilar mamlakat tabiiy boyliklari (oltin, olmos, mis va ş.k.)ni qazib olib, taşib keta boşladi. Q. x.ning eksportga möljallangan sohalari (kauçuk, kofe, kakao), konçilik va sanoatning kimyo, oziq-ovqat, töqimaçilik, quriliş materi-allari kabi tarmoqlari, transport va energetika rivojlanib bordi. Katanga, Leopoldvil, Kasai va Kivu viloyatlari asosiy sanoat markazlariga aylandi. Yirik şaharlar qad kötara boşladi.

2-jahon uruşi davrida Belgiya Kongosi AQŞ va Buyuk Britaniyaga harbiystrategik xom aşyo (mis, kalay, kobalt, rux, uran va b.) yetkazib beradigan manbaga aylantirildi. Uruşdan keyin 40-, ayniqsa, 50-y.larda mehnatkaşlarning mustamlaka zulmiga qarşi harakati keskin tus oldi. Af-rikaliklar kasaba uyuşmalari tuziş huquqiga erişdilar(1946). Köpgina madaniy-ma'rifiy taşqilotlar tözilib, ular keyinroq siyosiy partiyalarga aylandi. Bu partiyalar milliy ozodlik harakatini uyuştirib, Belgiya hukumatidan mustaqillik berişni talab qildi. Nihoyat, Belgiya bu talabni qondirişga majbur böldi.

1960 y. 30 iyunda mustaqil K. Respublikasi e'lon qilindi. Kongo milliy harakati partiyasi rahbari Patris Lumumba boş vazir, J. Kasavubu prezident lavozimini egalladi. 1960 y. sent.da K. Respublikasi BMTga qabul qilindi. Respublika rahbarlari örtasidagi kelişmovçiliklar mamlakat mustaqilligiga rahna sola boşladi. 1960 y. yevropaliklarni himoya qiliş bahonasi b-n K.ga Belgiya qöşinlari bostirib kirdi. Bosqinçilarni daf qiliş uçun Lumumba iltimosi b-n K.ga BMT armiyasi kiritildi. Lekin bu armiyaning sustkaşligi natijasida milliy hukumat hokimiyatdan çetlatilib, vatanparvar rahbarlar ta'qib qilindi. Lumumba vahşiyona öldirildi (1961 y. yanv.). Vatanparvarlar mustaqillik kuraşini töxtatmadilar. Ularning tazyiqi ostida parlament çaqirilib, S. Adula boşliq yangi hukumat tuzildi (1961 y. iyul). 1964 y. K. Demokratik Respublikasi deb e'lon qilindi. 1965 y. 25 noyab. da hukumat armiya qöliga ötdi. Uning boş qömondoni general-leytenant S.S.Mobutu mamlakat prezidenti deb e'lon qilindi. Parlament yana tarqatildi, siyosiy partiya va jamoat taşkilotlari faoliyati taqiklandi.

Keyingi yillarda içki siyosiy ahvol keskinlaşdi. 1997 y. davlat töntarişi natijasida prezident Mobutu lavozimidan çetlatildi. Demokrat kuçlar uyuşmasining rahbari Loran-Dezire Qabila hokimiyat tepasiga keldi. 2001 y.dan mamlakat prezidenti — Jozef Qabila. Milliy bayrami — 30 iyun — Mustaqillik kuni (1960).

Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. K. ozodligi harakati, 1998 y. tuzilgan; Demokratiya uçun kongoliklar uyuşmasi, 1998 y. taşqil etilgan; Inqilob xalq harakati, 1967 y.da asos solingan; Demokratiya va ijtimoiy taraqqiyot ittifoqi, 1982 y.da tuzilgan; Federalçilar va mustaqil respublikaçilar ittifoqi, 1990 y.da tuzilgan. K. mehnatkaşlar milliy birlaşmasi, birlaşgan kasaba uyuşma markazi, 1967 y.da asos solingan.

Xöjaligi. K. — kon va rangli metallurgiya sanoati rivojlangan agrar mamlakat. Xöjaligi taşqi bozor uçun mineral va q. x. xom aşyosi i.ç.ga möljallangan. Yalpi içki mahsulotda qişloq va örmon xöjaligining uluşi 31,4%, konçilik sanoati uluşi 26,9%, savdo va xizmat körsatiş uluşi 33,9%.

Sanoati. Iqtisodiy faol aholining 13% sanoatda band. Şaba viloyatida mis, marganets, Kipuşida rux, Lualaba daryosi va Tanganika kuli ora-liğida qalay, şim.-şarqda oltin, Çikapa va Kasai daryolari havzasida olmos qazib çiqariladi. Eng yirik GESlar Şabada, Kongoning quyi oqimida 300 ming kVt li GES qurilgan. Rangli metallurgiya, metallsozlik, maşinasozlik, sement, kimyo, örmonçilik, yoğoç tiliş, kemasozlik, töqimaçilik, tikuvçilik, kön-poyabzal, qand-şakar sanoati korxonalari, hamda yoğ, pivo, un z-dlari, tamaki f-kalari, Matadi, Kinşasada kemasozlik va kema ta'mirlaş korxonalari, Mvandada neftni qayta işlaş z-di bor. Asosiy sanoat markazlari: Kinşasa, Lumumbaşi.

Qişloq xöjaligi. Iqtisodiy faol aholining 76% q.x.da band. Yirik plantatsiya va çorvaçilik xöjaliklari b-n birga yarim natural mayda dehqon xöjaliklari mavjud. Yirik xöjaliklar yetiştirgan mahsulot (palma yoği, kakao, geveya, kauçuk, kofe, çoy va b.) eksport qilinadi. Içki ehtiyojlar uçun maniok, banan, sabzavot, şoli, makkajöxori, sizal, tariq, şakarqamiş, paxta, batat ekiladi. Qoramol, çöçqa, eçki, qöy boqiladi, baliq ovlanadi. Örmon boyliklaridan yetarli foydalanilmaydi. Eksport uçun qimmatbaho yoğoç tayyorlanadi. Moy oliş uçun yovvoyi palma mevasi teriladi. Umuman, q.x. içki ehtiyojni qondirmaydi. K.da 16 ming km içki suv yöli, 5,4 ming km t. y., 154 ming km avtomobil yöli bor. Dengiz portlari: Matadi va Boma. Kinşasa va Lubumbaşida xalqaro aeroport bor.

Mineral xom aşyo eksport mollarining 80% ini taşqil etadi. Çetga mis, kobalt, rux, qalay, oltin, olmos, palma moyi va yonğoği, kofe, çoy, kauçuk, yoğoç çiqaradi. Çetdan maşina-uskunalar, metall buyumlar, dori-darmon, transport vositalari, oziq-ovqat, gazlama, yoqilği keltiradi. K., asosan, Belgiya, Lyuksemburg, AQŞ, Italiya, Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya b-n savdo qiladi. Pul birligi — K. franki.

Tibbiy xizmati. K.da yuqumli kasalliklar keng tarqalgan. 1990-y.larning boşlarida 4324 şifoxona, şu jumladan, 402 umumiy kasalxona, 300 dan ortiq tuğruqxona, 500 dan köproq dispanser, 12 tibbiyot markazi, 19 klinika, 5 sil va 3 ruhiy bemorlar kasalxonasi, 28 leprozoriy (moxovxona) bölgan. Ularda 2143 vraç, 20 ming tibbiy hamşira va doya işladi. Vraçlar Kinşasa, Lubumbaşi, Kisangani un-tlarida, örta tibbiy xodimlar Kinşasadagi tibbiyot bilim yurtida tayyorlanadi.

Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 1968 y.dan 6 yoşgaça bölgan bolalar uçun boşlanğiç va örta ta'limning 1-poğonasi bepul. Darslar fransuz tilida; boşlanğiç maktabda mahalliy tillardan foydalaniladi. Boşlanğiç maktab — 6 y.lik, örta maktab — 6 y.lik. Davlat maktablaridan taşqari xususiy maktablar ham bor. K.da 19 davlat, 70 xususiy texnikum, 14 ped. bilim yurti bölib, ularda öqiş muddati — 3—4 y. Oliy öquv yurtlari: Kinşasa un-ti (1954), Kisangani un-ti (1963), Lubumbaşi un-ti (1955), Nafis san'at akademiyasi, Yangambidagi agronomiya fanlari in-ti va Kinşasadagi ped. in-ti, şuningdek, ayrim texnikumlarning 5 y. öqitiladigan ba'zi f-tlari ham oliy ma'lumot beradi. Ilmiy muassasalari: Kinşasada — Markaziy Afrika ilmiy tadqiqot in-ti (1975), Tropik tibbiyot in-ti (1899), Kongo geogr. in-ti (1949), Atom energiyasi markaziy komissarligi (1959), geol. tadqiqotlari byurosi, Lubumbaşida K. tarix jamiyati (1974) bor. Kutubxonalari: Kinşasa milliy un-tining markaziy kutubxonasi (1954), Lumumbaşi un-tining kutubxonasi (1955), Kisangani un-tining kutubxonasi, Kinşasadagi xalq kutubxonasi (1932), Kinşasadagi arxiv (1949).

Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. K.da 50 dan ortiq gaz. va jur. naşr etiladi. Eng muhimlari: «Boyoma» (kundalik gaz.), «Mjumbe» (kundalik gaz., 1963 y.dan), «Potansye» («Imkoniyat», fransuz tilidagi kundalik gaz., 1982 y.dan), «Elima» (fransuz tilidagi kundalik gaz., 1928 y.dan) va b. K. matbuot agentligi hukumat axborot mahkamasi bölib, 1957 y. taşqil etilgan. Radio va televideniye hukumatga karaşli. Yirik şaharlarda 9 radiost-ya va poytaxtda telest-ya bor.

Adabiyoti fransuz tilida va mahalliy luba, lingala, kikongo va b. tillarda rivojlanib borayotir. K. xalqi qad. va boy folklor an'analariga ega. Xalq oğzaki ijodi namunalarini yozib oliş va naşr etiş 19-a. oxiridan boşlandi. Belgiyalik da'vatkorlar xristian dinini tarğib qiliş maqsadida mahalliy tillarda gaz. va maktablar uçun darsliklar naşr etdi. Bu milliy adabiyotning şakllanişiga yordam berdi. Yoş K. adabiyoti, asosan, mustamlakaçilar va çerkov nazorati ostida rivojlandi. Ayrim yozuvçilargina milliy mustakillik uçun kuraşga çorlovçi asarlar yarata oldi (P. Kabongo şe'rlari va A. R. Bolambaning «Qora ayolning evolyutsiyasi masalasi» asarlari va b.). 1920—50 y.lar K. adabiyotida diniy şe'riyat katta örin tutdi. Bu adabiyotning ayrim vakillari (A. Isambu, O. Ngongo) mustamlakaçilikni foş etuvçi asarlar yezdi. Mamlakat mustaqilligi e'lon qilinişi arafasida P. Lumumba va b.ning haqiqiy milliy ozodlik uçun kuraşga çorlovçi siyosiy mavzudagi şe'rlari bosildi.

Nasrda folklor va axloqiy-diniy mavzudagi hikoyanavislik salmoqli örin tutadi. «Bobolarimiz», «Sokin jang», «Muhabbat ğalabasi» (D. Mutombo), «Oq odam kelgaç...» (A.R. Bokvango), «Kunda Kalumbi — Afrika qizi» (F. Edm) qissalari, «Negrlar hayoti sahnalari» hikoyalar töplami K. adabiyotining yirik namunalaridir. Keyingi yillarda dramaturgiya rivoj topdi. A.Monjita, Bondekve, J. Dizazi pyesalari şuhrat qozondi. Ngal Mbvil a Mpangning «Jambatist Viko» va «Adaşiş» romanlari afrikalik ziyolilarning xalq b-n özaro munosabatlari muammosiga bağişlangan. Tiunamo-Vumbaning hikoyalari, Batukezanga Zamenganing qissalarida ijtimoiy muammolar kötarilgan.

Me'morligi va tasviriy san'ati. Şaba viloyati va b. joylarda toğ qoyalariga öyib işlangan rasmlarda odamlar, jonivorlar va ösimliklar tasvirlangan, ular neolit davriga mansub deb taxmin qilinadi. Köpgina Afrika mamlakatlaridagidek K.da ham uylar çetan devorli, ba'zan loydan kvadrat yoki aylana qilib solingan va usti poxol, piçan, şox-şabba b-n yopilgan. Daryo böylarida yaşovçi baliqçilarning uylari qoziqlar ustiga qurilgan. 19-a. oxiri va 20-a. boşlaridan Kinşasa, Boma, Mbandaka, Likasi, Kisongaki, Lubumbaşi va b. şaharlarda köp qavatli uylar tropik iqlimga moslab qurildi. Keyingi yillarda metall konstruksiyalardan va b. yangi quriliş materiallaridan foydalanila boşladi. Şahar çekkalariga bir xil körinişdagi baraksimon uylar qalaştirib taşlangan.

Xalq san'atida yoğoç haykalçalar işlaş keng rasm bölgan. Naqşli yoğoç niqoblar işlaşga ahamiyat beriladi. Bu niqoblarda xilma-xil kayfiyat (iztirob, ğazab, quvonç va b.) ifodalanadi. Mustamlaka tuzumi yillarida K. haykaltaroşligida yevropalik ustalarga taqlid avj oldi. 1940-y.larning oxiriga kelib dastgoh rassomligi vujudga keldi: A. Montita manzara, A. Kiabelua portret asarlari yaratdi. Bir guruh rassomlar rangdor bezak kompozitsiyalari ustida iş olib bordi. Kinşasada me'morlik in-ti va Plastik san'ati in-ti işlaydi.

Yoğoç va sopol idişlar tayyorlaş, palma tolasidan rangdor mato, savat, böyra töqiş taraqqiy etgan. Odam qiyofasidagi çolğu asboblari, öymakorlik uslubidagi mebel, öq yoy va turli asboblar yasaş avj olgan. Hunarmandçilik rivojlangan. Haykaltaroşlik va rassomlik öziga xos tarzda endigina rivojlana boşladi.

Musiqasi. K. hududida Baluba, Buşong, Kongo, Lunda va b. davlatlar taşqil topişidan avval bakongo, mongo, balengola, lokele, bangala, bateke, baluba va b. xalqlarning professional musiqa madaniyati şakllanib, rivojlana boşlagan. Musiqa an'analari naqadar xilma-xil bölmasin, bantu va pigmeylarning musiqiy madaniyati alohida ajralib turadi. Xalq bayramlarida qatnaşgan baxşi şoirlar yölboşçilarning qahramonligi va donoligini madh etgan.

K. orkestri ngoma, ikonko, toku, lokuka noğoralaridan, lira, arfa, sitra, truba, fleyta, burgu va b. çolğulardan iborat. Noğoradan turli xabarlar berişda foydalaniladi, şuningdek, u qöşiqçi va raqqosalarga jör böladi. «Noğora tili»ga yoşlikdan örgatiladi. Milliy kuylarni gitara, saksofon va b. Yevropa asboblari jörligida ijro etgan professional orkestrlar K.da gitara uslubi deb nom olgan. Mehnat jarayonlari (baliq ovlaş, eşkak eşiş, dehqonçilik işlari) paytida qöşiq aytiş va raqs tuşiş odat bölgan. Maşhur xonandalari: Lvambo Makiadi, Tabu Ley, Abeti Masikinl, Mpongo Lav va b. 1968 y. Kinşasada Milliy musiqa va teatr san'ati akademiyasi taşqil topgan. Professional kadrlar Milliy san'at in-tida tayyorlanadi.

Teatr san'ati xalq udumlari va bayramlari asosida qadimdan rivojlanib kelgan. 2-jahon uruşidan keyin Yevropa madaniyati ta'sirida dastlab havaskorlar tögaragi, söng dramaturgiya vujudga keldi. Rassom va dramaturg A. Monjita Leopoldvilda K. folklori ligasi truppasi — «Lifoko»ni tuzdi. Truppa 1960 y. örtalarigaça sahnalaştirilgan ertaqlar va turmuş syujetlari asosida tomoşa körsatgan.

Mustaqillik yillarida havaskorlar teatrlari yanada rivojlandi. Ular repertuaridagi «Ngongo Lyutete» (D.Bolamba), «Uganda zahmatkaşlari» (M.Andren), «Ngombe» (A.Monjita) va b. pyesalarda tarixiy, tarbiyaviy va diniy mavzudagi voqealar aks etgan.

Yangi taşqil etilgan «Ön ikkilar teatri»da qöyilgan «Optimist», «Saylov siri» va b. pyesalarda ijtimoiy ziddiyatlar, ötmiş sarqitlari tanqid qilingan. 1969 y. Kinşasada milliy teatr truppasi tuzildi. Bu truppaning «Ohular otilmasin», «Qora masih yoki Simon Kimbangu» spektakllarida atrof muhitni muhofaza qiliş muammolari kötarilgan, mustamlakaçilik asoslari foş etilgan. Bu truppa professional teatr — Milliy teatr kompaniyasiga aylantirildi, uning huzurida 2 truppa: milliy balet va drama truppalari mavjud. Ularning işlarida Afrikaga xos koloritni saqlaş b-n birga zör ifodali ijroga alohida e'tibor beriladi. B.B.Dadyening «Janob Toğo-Nini», G.Oyono-Mbianing «Yana bir ogohlantiriş» pyesalari, Molyer va Gogol asarlari bunga misol böla oladi.

K.da milliy kinematografiya endigina rivojlana boşladi.