Kongo
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 552–555-b. — ziyouz.com
Kongo (Congo), Kongo Respublikasi (Republique du Congo) — Markaziy Afrikadagi davlat. Mayd. 342 ming km2. Aholisi 2,9 mln. kişiga yaqin (2001). Ma'muriy jixatdan 10 viloyat (region) ra bölinadi. Poytaxti — Brazzavil ş.
Davlat tuzumi. K. — respublika. Davlat boşliği — prezident (1997 y.dan Deni Sassu-Ngesso). Qonun çiqaruvçi hokimiyat bir palatali parlament (Milliy ötiş kengaşi). Ijroiya hokimiyat — hukumatga prezident boşçilik qiladi.
Tabiati. K. hududi, asosan, Kongo botiğida joylaşgan. Mayombe toğlari (bal. 930 m gaça) kambar (eni 40— 50 km) dengiz böyi pasttekisligiga parallel yotadi. Mamlakatning şim.-ğarbi tekislik bölib, unda ayrim toğlar qad kötargan (Nabemba çöqqisi — 1000 m). K.ning qolgan qismi botqoqlaşgan allyuvial tekisliklardan iborat.
Iqlimi issiq; şim. sernam ekvatorial, jan. quruq subekvatorial iqlim. Eng issiq oyi (apr.)ning örtaça t-rasi 24—27°, eng salqin oyi (iyul)niki 20—25°. Yillik yoğin 1500—2000 mm, jan. çekkasida 1200—1400 mm. Daryo köp, hammasi sersuv. Yiriklari Kongo .va uning öng irmoqlari — Ubangi, Sanga, Likvala, Alima. Kema katnaydi. Qizil-sariq ferralitli tuprok,larda qimmatbaho yoğoç beradigan (limba, okume va b.) örmonlar, jan.da savannalar mavjud. Hayvonlardan maymun, fil, begemot, qoplon yaşaydi; parranda turlari köp. Timsoh, ilon, haşarotlar (jumladan, setse paşşa va h.k.) uçraydi. K.da Lefini qöriqxonasi va Odzala milliy boği bor.
Aholisi bantu tili oilasiga mansub xalqlar (kongo, teke, mboşi, sanga, bobangilar)dan iborat. Tropik örmonlarda pigmey qabilalari yaşaydi. Rasmiy til — fransuz tili. Aholining 46% şaharlarda yaşaydi. Dindorlar — katoliklar, protestantlar, bir qismi an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi, musulmonlar ham bor. Yirik şaharlari: Brazzavil, Nkayi, Lubomo, Mosenjo.
Tarixi. Arxeologiya topilmalarining dalolat berişiça, K. hududida paleolit va mezolit davrlarida Niari daryosi vodiysida odamlar yaşagan, Mpila va Mpiaka degan manzilgoxlar bölgan. Taxm. milodning dastlabki asrlarida bantular Kongo daryosi xavzasiga köçib kelgan va bu joyda yaşovçi pigmeylarni surib çiqargan. Şu davrga oid temir anjomlar topilgan. 1482 y.da portugal dengizçisi Diogu Kan bu yerga kelib tuşganida majusiy bantu xalqlaridan kongo, vili, yombelar (Kongo daryosining quyi oqimida), tekelar (Malebodan şim. rokda) va b. yaşagan. Ular örmondan yer oçib, dehqonçilik qilar (supurgi, dukkakli ekinlar, yams ekişgan), aholining bir qismi baliqçilik b-n şuğullanar, hunarmandçilik (töquvçilik, kulollik, temir va mis eritib, turli idiş va asboblar yasaş) rivojlangan edi.
K. hududida vililar yaşaydigan sohilda Loango, tekelar yaşaydigan Malebo atrofida Teke (Tio) davlatlari vujudga kelgan. Ular b-n yevropaliklar örtasida aloqa örnatila borgan, qul savdosida hamkorlik qilingan. 19-a. oxirida Kongo daryosi havzasida fransuzlar paydo bölgan. Ekspeditsiya qömondoni P. Savornyan de Brazza 1880 y.da Nkuna manzili (hoz. Brazzavil ş.)ga asos soldi. 1880 y.dan K. Fransiya protektorati, 1886 y.dan mustamlakasiga aylantirildi. 1903 y.dan Örta K. deb nomlandi.
K. 1960 y. 15 avg.da mustaqillikka erişdi. Şu yilning 20 sent.dan BMT a'zosi, 1969 y. 30 dek.da Xalq respublikasi deb e'lon qilindi. 1991 y.dan mamlakat K. Respublikasi deb atala boşladi. Milliy bayrami —15 avg. — Mustaqillik kuni (1960).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. K. mehnat partiyasi, 1969 y.da tuzilgan; K. demokratiya va muştarak rivojlaniş harakati, 1990 y.da asos solingan; Demokratiya va rivojlaniş uçun birlaşma, 1990 y.da taşqil etilgan; Demokratiya va ijtimoiy taraqqiyot uçun birlaşma, 1990 y.da tuzilgan; Birlaşgan demokratik kuçlar, 1994 y.da asos solingan; Ijtimoiy demokratiya uçun Afrikaaro ittifoq partiyasi. K. kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi, 1964 y.da tuzilgan, Afrika kasaba uyuşma birligi taşqilotiga va Jahon kasaba uyuşmalari federatsiyasiga kiradi.
Xöjaligi. K. — agrar mamlakat. Iqtisodiyotining asosini q.x., konçilik va örmonçilik taşqil etadi. Faol aholining 60% q.x.da band. Yalpi içki mahsulotda qişloq va örmon xöjaligi, baliqçilikning uluşi — 14%, sanoat va qurilişning uluşi — 37%. Neft va yoğoç asosiy tabiiy boyliklaridir. Neft qazib çiqariş, yoğoçsozlik va oziq-ovqat tarmoqlarida 300 dan köproq yirik va örta korxona bor. Bundan taşqari, gaz, qörğoşin, pyx, mis, qalay, olmos, oltin, kaliy tuzi qazib olinadi. Daryolar böyiga qurilgan GESlar elektr energiyaning asosiy qismini hosil qilib beradi (1 y.da 482 mln. kVt-soat).
Yer fondining juda oz qismini ekinzor va yaylovlar taşqil etadi. Q.x. kamhosil bölib, aholining oziq-ovqatga bölgan ehtiyojini qondira olmaydi. Içki ehtiyoj uçun maniok, batat, yams, taro, tariq, makkajöxori, şoli, sabzavot yetiştiriladi. Eksport uçun moyli palma, banan, kofe, kakao, sitrus ösimliklar, geveya östiriladi, şakarqamiş, yer yenğoq, tamaki ekiladi.
K.da 802 km t.y., 15 ming km avtomobil yöli bor (1,5 ming km qattiq qoplamali). Yagona dengiz porti — Puent-Nuar, daryo porti — Brazzavil, xalqaro aeroportlari — Brazzavil va Puent-Nuarda.
K. çetga neft, yoğoç, quriliş materiallari, olmos, palma mağzi va yoği, kofe, kakao, tamaki, qand-şakar, rangli metall rudalari çiqaradi. Çetdan maşina, transport vosita va jihozlari, keng iste'mol mollari, oziq-ovqat keltiradi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: AQŞ, Fransiya, Ispaniya va b. Pul birligi— Afrika franki.
Tibbiy xizmat. Tibbiy xizmat tizimi davlat tasarrufida. Har bir tumanda kasalxona, onalik va bolalikni muhofaza qiliş markazi, tibbiyot markazi bor. Bezgak, oşqozon-içak va sil kasalliklari tarqalgan. Vraçlar, asosan, Fransiya va Senegalda tayyorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Mamlakatda 6 yoşdan 16 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy ta'lim joriy etilgan, hamma turdagi öqiş bepul. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 6 y., örta maktabda 7 i. Brazzavilda milliy un-t bor. Ilmiy muassasalari: Ilmiy texnika tadqiqotlari milliy kengaşi, K. mahsuldorligini oşiriş byurosi, Tropik örmonni örganiş markazi va b. Brazzavilda un-t kutubxonasi, milliy muzey hamda uning arxivi va kutubxonasi bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. K.da bir qança gaz. naşr etiladi. Yiriklari: «Mveti» («Yulduz» fransuz tilidagi kundalik gaz., 1977 y. dan), «Bakento ya Kongo» («Kongo xotinqizlari», fransuz tilida 3 oyda 1 marta çiqadigan gaz.), «Vua de la klass uvriyer» («Işçilar sinfi ovozi», fransuz tilida 1 y.da 6 marta çiqadigan gaz.), «Jenes e revolyuson» («Yoşlar va inqilob», fransuz tilidagi haftalik gaz., 1977 y.dan), «Kombattan ruj» («Qizil jangçi», fransuz tilidagi oylik gaz.), «Smen afriken» («Afrika haftasi», fransuz tilidagi gaz., 1952 y. dan). K. axborot agentligi 1962 y.da tuzilgan. K. milliy radioeşittiriş va telekörsatuviga 1962 y.da asos solingan.
Adabiyoti. K.da kadimdan boy xalq oğzaki ijodiyoti mavjud. Yozma adabiyot 2-jahon uruşidan keyin fransuz va lingal tillarida paydo böldi. Şe'riyat, ayniqsa, gurkirab rivojlandi. J.B.Tati-Lutarning lirik şe'rlari vatanga muhabbat ruhi b-n suğorilgan. Şoir J.F. Çikayya yozma şe'riyatni yuksak darajaga kötardi. Uning «Qora qon», «Qorin», «Afrika ertaklari» va b. şe'riy kitoblarida xalqning ozodlik va tenglik uçun kuraşi — Afrika takdiri haqida öylar, xalq tuyğulari aks ettirilgan. M. Sindaning şe'riy asarlarida ham mustamlakaçilikka qarşi kuraş mavzui yangradi. Ayni vaqtda nasriy asarlar ham keng rivojlandi. J.Malonganing qullar hayotiga bağişlangan «Mpfumu Ma Mazono afsonasi» va tengsizlikka qarşi kuraş mavzuini ifoda etgan «Yurakdagi armon» romanlari K. nasrining yutuği hisoblanadi. Dramaturgiya sohasida S.Bemba, P.Loni, F.Muangassa, L.Ambili va b. ijod qiladilar.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Xalq turar joylari, asosan, töğri burçakli, tomi ikki nişabli kulbalardan iborat. Marosim ötkaziladigan binolar naqş solingan yoğoç taxtalar b-n bezatilgan. 19-a. 2-yarmidan şaharlarda yevropaça binolar qurila boşladi. Brazzavil, Puent-Nuar va b. şaharlarda muhtaşam ibodatxona, mehmonxona va ma'muriy binolar qad kötardi.
Yoğoçdan haykalçalar yasaş, öymakorlik, qovoq va sopol idişlar işlaş, ularni naqş b-n bezaş rivojlangan. Hoz. zamon san'atida «Poto-Poto» rassomlik maktab-ustaxonasi muhim rol öynaydi (1951 y. fransuz rassomi va etnografi P.Lods taşqil etgan). Bu maktab-ustaxona mahalliy an'analarga asoslangan; manzaralarni aniq tasvirlovçi, ranglardan jozibador körinişlar hosil qiluvçi noyob uslubdagi kartinalar (guaş, akvarel) yaratilgan. Xalq hunarmandçiligi rivoj topgan.
Musiqasi qadimdan mavjud. K.da yaşaydigan xalqlarning musiqa madaniyati köproq folklor b-n boğliq.
Baka, babinga va b. qabilalarning musiqasi ovçilik, dehqonçilik mavzuini ifodalaydi. Qöşiq va raqslar ham köpinça q.x. işlari yoki ov vaqtida ijro etiladi. Baraban, fleyta, çang vositasida xabar va yangiliklar tarqatiladi. Mustaqillik yillarida Afrika xalqlari va folklori musiqasiga qiziqiş kuçaydi. Kuy va qöşiqlar, asosan, barabanda (toku, lokuka, löngöngu va b.) orkestr jörligida ijro etiladi. Keyingi yillarda zamonaviy musiqa rivojlandi. 1966 y.da taşqil etilgan K. milliy baleti, asosan, xalq raqslarini ijro etadi.
Teatri. K.da yaşagan qad. xalqlarning ovçilik, baliqçilik va turmuş mavzuidagi an'anaviy raqslari va marosimlarida teatr san'ati unsurlari bölgan. Şu asosda va Yev ropa zamonaviy teatr san'ati uslubidan foydalanib, 1965 y. Brazzavilda Kongo milliy teatri barpo etildi, unda sahnalaştirilgan G. Oyono-Mbianing «Uç oşiq — bir qayliq», Gi Menganing «Koko Mbalening dekçasi», «Orakul», L.Ambilining «Vatanparvar» pyesalari şuhrat qozondi.
Kinosi. 70-y.larning boşida hujjatli filmlar çiqarildi. 1974 y. birinçi töliq metrajli badiiy film — «Qalin puli» (rej. S.Komiba) yaratildi; film K. yozuvçisi J.Malonganing «Mpfumu Ma Mazono afsonasi» romani asosida ekranlaştirildi. 1977 y. K.da kinematografiya milliy boşqarmasi taşqil etildi. Uning «Ibodatxona», «Jangçilar» (rej. J.M.Çissuku) filmlari yaxşi kötib olindi. 1980—90-y. larda ham bir qança badiiy filmlar yaratildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОНГО (Congo), Конго Республикаси (Republique du Congo) — Марказий Африкадаги давлат. Майд. 342 минг км2. Аҳолиси 2,9 млн. кишига яқин (2001). Маъмурий жихатдан 10 вилоят (region) ra бўлинади. Пойтахти — Браззавиль ш.
Давлат тузуми. К. — республика. Давлат бошлиғи — президент (1997 й.дан Дени Сассу-Нгессо). Қонун чиқарувчи ҳокимият бир палатали парламент (Миллий ўтиш кенгаши). Ижроия ҳокимият — ҳукуматга президент бошчилик қилади.
Табиати. К. ҳудуди, асосан, Конго ботиғида жойлашган. Майомбе тоғлари (бал. 930 м гача) камбар (эни 40— 50 км) денгиз бўйи пасттекислигига параллел ётади. Мамлакатнинг шим.-ғарби текислик бўлиб, унда айрим тоғлар қад кўтарган (Набемба чўққиси — 1000 м). К.нинг қолган қисми ботқоқлашган аллювиал текисликлардан иборат.
Иқлими иссиқ; шим. сернам экваториал, жан. қуруқ субэкваториал иқлим. Энг иссиқ ойи (апр.)нинг ўртача т-раси 24—27°, энг салқин ойи (июль)ники 20—25°. Йиллик ёғин 1500—2000 мм, жан. чеккасида 1200—1400 мм. Дарё кўп, ҳаммаси серсув. Йириклари Конго .ва унинг ўнг ирмоқлари — Убанги, Санга, Ликвала, Алима. Кема катнайди. Қизил-сариқ ферралитли тупрок,ларда қимматбаҳо ёғоч берадиган (лимба, окуме ва б.) ўрмонлар, жан.да саванналар мавжуд. Ҳайвонлардан маймун, фил, бегемот, қоплон яшайди; парранда турлари кўп. Тимсоҳ, илон, ҳашаротлар (жумладан, цеце пашша ва ҳ.к.) учрайди. К.да Лефини қўриқхонаси ва Одзала миллий боғи бор.
Аҳолиси банту тили оиласига мансуб халқлар (конго, теке, мбоши, санга, бобангилар)дан иборат. Тропик ўрмонларда пигмей қабилалари яшайди. Расмий тил — француз тили. Аҳолининг 46% шаҳарларда яшайди. Диндорлар — католиклар, протестантлар, бир қисми анъанавий динларга эътиқод қилади, мусулмонлар ҳам бор. Йирик шаҳарлари: Браззавиль, Нкайи, Лубомо, Мосенжо.
Тарихи. Археология топилмаларининг далолат беришича, К. ҳудудида палеолит ва мезолит даврларида Ниари дарёси водийсида одамлар яшаган, Мпила ва Мпиака деган манзилгохлар бўлган. Тахм. милоднинг дастлабки асрларида бантулар Конго дарёси хавзасига кўчиб келган ва бу жойда яшовчи пигмейларни суриб чиқарган. Шу даврга оид темир анжомлар топилган. 1482 й.да португал денгизчиси Диогу Кан бу ерга келиб тушганида мажусий банту халқларидан конго, вили, йомбелар (Конго дарёсининг қуйи оқимида), текелар (Малебодан шим. рокда) ва б. яшаган. Улар ўрмондан ер очиб, деҳқончилик қилар (супурги, дуккакли экинлар, ямс экишган), аҳолининг бир қисми балиқчилик б-н шуғулланар, ҳунармандчилик (тўқувчилик, кулоллик, темир ва мис эритиб, турли идиш ва асбоблар ясаш) ривожланган эди.
К. ҳудудида вилилар яшайдиган соҳилда Лоанго, текелар яшайдиган Малебо атрофида Теке (Тио) давлатлари вужудга келган. Улар б-н европаликлар ўртасида алоқа ўрнатила борган, қул савдосида ҳамкорлик қилинган. 19-а. охирида Конго дарёси ҳавзасида французлар пайдо бўлган. Экспедиция қўмондони П. Саворньян де Бразза 1880 й.да Нкуна манзили (ҳоз. Браззавиль ш.)га асос солди. 1880 й.дан К. Франция протекторати, 1886 й.дан мустамлакасига айлантирилди. 1903 й.дан Ўрта К. деб номланди.
К. 1960 й. 15 авг.да мустақилликка эришди. Шу йилнинг 20 сент.дан БМТ аъзоси, 1969 й. 30 дек.да Халқ республикаси деб эълон қилинди. 1991 й.дан мамлакат К. Республикаси деб атала бошлади. Миллий байрами —15 авг. — Мустақиллик куни (1960).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. К. меҳнат партияси, 1969 й.да тузилган; К. демократия ва муштарак ривожланиш ҳаракати, 1990 й.да асос солинган; Демократия ва ривожланиш учун бирлашма, 1990 й.да ташқил этилган; Демократия ва ижтимоий тараққиёт учун бирлашма, 1990 й.да тузилган; Бирлашган демократик кучлар, 1994 й.да асос солинган; Ижтимоий демократия учун Африкааро иттифоқ партияси. К. касаба уюшмалари конфедерацияси, 1964 й.да тузилган, Африка касаба уюшма бирлиги ташқилотига ва Жаҳон касаба уюшмалари федерациясига киради.
Хўжалиги. К. — аграр мамлакат. Иқтисодиётининг асосини қ.х., кончилик ва ўрмончилик ташқил этади. Фаол аҳолининг 60% қ.х.да банд. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ ва ўрмон хўжалиги, балиқчиликнинг улуши — 14%, саноат ва қурилишнинг улуши — 37%. Нефть ва ёғоч асосий табиий бойликларидир. Нефть қазиб чиқариш, ёғочсозлик ва озиқ-овқат тармоқларида 300 дан кўпроқ йирик ва ўрта корхона бор. Бундан ташқари, газ, қўрғошин, pyx, мис, қалай, олмос, олтин, калий тузи қазиб олинади. Дарёлар бўйига қурилган ГЭСлар электр энергиянинг асосий қисмини ҳосил қилиб беради (1 й.да 482 млн. кВт-соат).
Ер фондининг жуда оз қисмини экинзор ва яйловлар ташқил этади. Қ.х. камҳосил бўлиб, аҳолининг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжини қондира олмайди. Ички эҳтиёж учун маниок, батат, ямс, таро, тариқ, маккажўхори, шоли, сабзавот етиштирилади. Экспорт учун мойли пальма, банан, кофе, какао, цитрус ўсимликлар, гевея ўстирилади, шакарқамиш, ер енғоқ, тамаки экилади.
К.да 802 км т.й., 15 минг км автомобиль йўли бор (1,5 минг км қаттиқ қопламали). Ягона денгиз порти — Пуэнт-Нуар, дарё порти — Браззавиль, халқаро аэропортлари — Браззавиль ва Пуэнт-Нуарда.
К. четга нефть, ёғоч, қурилиш материаллари, олмос, пальма мағзи ва ёғи, кофе, какао, тамаки, қанд-шакар, рангли металл рудалари чиқаради. Четдан машина, транспорт восита ва жиҳозлари, кенг истеъмол моллари, озиқ-овқат келтиради. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: АҚШ, Франция, Испания ва б. Пул бирлиги— Африка франки.
Тиббий хизмат. Тиббий хизмат тизими давлат тасарруфида. Ҳар бир туманда касалхона, оналик ва болаликни муҳофаза қилиш маркази, тиббиёт маркази бор. Безгак, ошқозон-ичак ва сил касалликлари тарқалган. Врачлар, асосан, Франция ва Сенегалда тайёрланади.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Мамлакатда 6 ёшдан 16 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий таълим жорий этилган, ҳамма турдаги ўқиш бепул. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 6 й., ўрта мактабда 7 и. Браззавилда миллий ун-т бор. Илмий муассасалари: Илмий техника тадқиқотлари миллий кенгаши, К. маҳсулдорлигини ошириш бюроси, Тропик ўрмонни ўрганиш маркази ва б. Браззавилда ун-т кутубхонаси, миллий музей ҳамда унинг архиви ва кутубхонаси бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. К.да бир қанча газ. нашр этилади. Йириклари: «Мвети» («Юлдуз» француз тилидаги кундалик газ., 1977 й. дан), «Бакенто йа Конго» («Конго хотинқизлари», француз тилида 3 ойда 1 марта чиқадиган газ.), «Вуа де ла класс увриер» («Ишчилар синфи овози», француз тилида 1 й.да 6 марта чиқадиган газ.), «Женес э революсьон» («Ёшлар ва инқилоб», француз тилидаги ҳафталик газ., 1977 й.дан), «Комбаттан руж» («Қизил жангчи», француз тилидаги ойлик газ.), «Смэн африкэн» («Африка ҳафтаси», француз тилидаги газ., 1952 й. дан). К. ахборот агентлиги 1962 й.да тузилган. К. миллий радиоэшиттириш ва телекўрсатувига 1962 й.да асос солинган.
Адабиёти. К.да кадимдан бой халқ оғзаки ижодиёти мавжуд. Ёзма адабиёт 2-жаҳон урушидан кейин француз ва лингал тилларида пайдо бўлди. Шеърият, айниқса, гуркираб ривожланди. Ж.Б.Тати-Лутарнинг лирик шеърлари ватанга муҳаббат руҳи б-н суғорилган. Шоир Ж.Ф. Чикайя ёзма шеъриятни юксак даражага кўтарди. Унинг «Қора қон», «Қорин», «Африка эртаклари» ва б. шеърий китобларида халқнинг озодлик ва тенглик учун кураши — Африка такдири ҳақида ўйлар, халқ туйғулари акс эттирилган. М. Синданинг шеърий асарларида ҳам мустамлакачиликка қарши кураш мавзуи янгради. Айни вақтда насрий асарлар ҳам кенг ривожланди. Ж.Малонганинг қуллар ҳаётига бағишланган «Мпфуму Ма Мазоно афсонаси» ва тенгсизликка қарши кураш мавзуини ифода этган «Юракдаги армон» романлари К. насрининг ютуғи ҳисобланади. Драматургия соҳасида С.Бемба, П.Лони, Ф.Муангасса, Л.Амбили ва б. ижод қиладилар.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Халқ турар жойлари, асосан, тўғри бурчакли, томи икки нишабли кулбалардан иборат. Маросим ўтказиладиган бинолар нақш солинган ёғоч тахталар б-н безатилган. 19-а. 2-ярмидан шаҳарларда европача бинолар қурила бошлади. Браззавиль, Пуэнт-Нуар ва б. шаҳарларда муҳташам ибодатхона, меҳмонхона ва маъмурий бинолар қад кўтарди.
Ёғочдан ҳайкалчалар ясаш, ўймакорлик, қовоқ ва сопол идишлар ишлаш, уларни нақш б-н безаш ривожланган. Ҳоз. замон санъатида «Пото-Пото» рассомлик мактаб-устахонаси муҳим роль ўйнайди (1951 й. француз рассоми ва этнографи П.Лодс ташқил этган). Бу мактаб-устахона маҳаллий анъаналарга асосланган; манзараларни аниқ тасвирловчи, ранглардан жозибадор кўринишлар ҳосил қилувчи ноёб услубдаги картиналар (гуашь, акварель) яратилган. Халқ ҳунармандчилиги ривож топган.
Мусиқаси қадимдан мавжуд. К.да яшайдиган халқларнинг мусиқа маданияти кўпроқ фольклор б-н боғлиқ.
Бака, бабинга ва б. қабилаларнинг мусиқаси овчилик, деҳқончилик мавзуини ифодалайди. Қўшиқ ва рақслар ҳам кўпинча қ.х. ишлари ёки ов вақтида ижро этилади. Барабан, флейта, чанг воситасида хабар ва янгиликлар тарқатилади. Мустақиллик йилларида Африка халқлари ва фольклори мусиқасига қизиқиш кучайди. Куй ва қўшиқлар, асосан, барабанда (току, локука, лўнгўнгу ва б.) оркестр жўрлигида ижро этилади. Кейинги йилларда замонавий мусиқа ривожланди. 1966 й.да ташқил этилган К. миллий балети, асосан, халқ рақсларини ижро этади.
Театри. К.да яшаган қад. халқларнинг овчилик, балиқчилик ва турмуш мавзуидаги анъанавий рақслари ва маросимларида театр санъати унсурлари бўлган. Шу асосда ва Ев ропа замонавий театр санъати услубидан фойдаланиб, 1965 й. Браззавилда Конго миллий театри барпо этилди, унда саҳналаштирилган Г. Ойоно-Мбианинг «Уч ошиқ — бир қайлиқ», Ги Менганинг «Коко Мбаленинг декчаси», «Оракул», Л.Амбилининг «Ватанпарвар» пьесалари шуҳрат қозонди.
Киноси. 70-й.ларнинг бошида ҳужжатли фильмлар чиқарилди. 1974 й. биринчи тўлиқ метражли бадиий фильм — «Қалин пули» (реж. С.Комиба) яратилди; фильм К. ёзувчиси Ж.Малонганинг «Мпфуму Ма Мазоно афсонаси» романи асосида экранлаштирилди. 1977 й. К.да кинематография миллий бошқармаси ташқил этилди. Унинг «Ибодатхона», «Жангчилар» (реж. Ж.М.Чиссуку) фильмлари яхши кўтиб олинди. 1980—90-й. ларда ҳам бир қанча бадиий фильмлар яратилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.