Konigil

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 558–559-b. — ziyouz.com

Konigil — 1) Samarqandning jan.-şarqida, Çöponota tepaligi etagidagi gil koni. Bu yerdan milodning boşidan gil, oq qum, soğ tuproq, qizil kesak, sariq tuproq va kulolçilikda işlatiladigan bölak tuproqlar qazib olingan. K.dan olingan gil Afrosiyob kulolligiaa keng işlatilgan. Şu bois K. Samarqand hokimlari tomonidan qöriqlangan. K.dan hozir ham gil olinadi; 2) şu kon yaqinida, Siyob (Obirahmat) ariği böyida joylaşgan, köplab tarixiy voqealar şohidi bölgan keng, kökalamzor mavze. Samarqand hukmdorlari K.ni qöriqxona deb e'lon qilib, har yili yozda u yerda 1— 2 oy dam olişgan. Bu vaktda K.da köplab şohona şiypon, çoyxona, oşxona, çodirlar örnatilgan, dam oluvçilar könglini yoziş uçun közboyloqçilar, qiziqçilar, dorbozlar turli öyinlar körsatgan. Şuningdek, bu yerda turli ommaviy sayil va tantanalar ham ötkazib turilgan.

Juvayniyning yozişiça, 1255 y. kuzida Mas'ud Yalavoç K.da Hulokunç ziyofat qilgan. 1366 y. Amir Temur va Husayn ibn Musallab (Amir Husayn) öz qöşini b-n K.ni qarorgoh tutganda sarbadorlar anvoi tuhfalar b-n ularning huzuriga keladi. Şunda Amir Husaynning buyruği b-n Mavlonozodadan bölak barça sarbadorlar öşa yerda qatl etiladi. Amir Temur Movarounnahr taxtiga ötirgaç, Samarqand va uning atrofini obod qilişga kirişadi. Çunonçi, u K.da Nakşi Jahon deb ataluvçi boğ barpo etadi (k. Amir Temur boğlari) Amir Temur özining sönggi zafarli yurişidan qaytgaç, 1404 y. 6 sent.da 6 nabirasi — Uluğbek, Ibrohim Sulton, Iyjal, Ahmad, Saydi Ahmad va Boyqarolarning nikoh töylari munosabati b-n K.da ğoyatda katta tantana uyuştirgan. Unda qöşin amirlari, bahodir jangçilar, tabrik uçun kelgan 7 iqlim sultonlari va ularning elçilari hamda olimu fuzalolar, minglab fuqaro iştirok etgan. Bularni joylaştiriş uçun köplab köşku ayvonlar qurilgan, çodirlar örnatilgan, palosu gilamlar yozilgan, dasturxonga anvoi noz-ne'matlar tortilgan. Olamning har tarafidan taşrif buyurgan, tillari va liboslari turliça sozanda va xonandalar öz san'atlarini namoyiş etgan. Tantana qatnaşçilariga şoxrna tortiqlar ulaşilgaç, barça çet el hukmdorlari Amir Temurga sadoqat izhor etib, unga halol xizmat qilajaqlarini bildirgan. 1411 y. Şohrux özining va öğli Uluğbekning hokimiyatini tan olmay isyon kötargan amir Şayx Nuriddinni jazolaş uçun Hirotdan Samarqand tomon qöşin tortib kelib, K.da töxtaydi. Şundan 6 kun ötgaç, isyonkor Şayx Nuriddinning boşi kesilib, uning K.dagi qarorgohiga keltiriladi. Tarixiy ma'lumotlarga köra, Uluğbek kiçik öğli Abdulazizning xatna töyini K.da ötkazib, xalqqa ziyofat bergan. 1461 y. Abulxayrxon Movarounnahrni qölga kirytiş maqsadida Daşti Qipçoqdan yölga çiqib, K.da töxtaydi. Şunda Samarqand uluğlari tuhfalar b-n tezlikda. uning huzuriga yetib kelişadi. Abulxayrxon Xoja Ahror valiyning kuyovlari bölmiş Xoja Abdulavvalga murid böladi. Söng, u Uluğbekning qizi — Robiya Sulton begimni öz nikohiga olib, Samarqandni Abu Said tasarrufiga topşirgança Daşti Qipçokqa qaytib ketadi. 1509 y. Şayboniyxon özining qozoq xoni Qosimxonta qarşi zafarli yurişidan qaytayotib, K.da töxtaydi va turli viloyat hokimlari uçun tantanali qabul marosimi uyuştiradi. 1511 y. Bobur Samarqandni qamal qilganda uning qarorgohi K.da bölgan. «Boburnoma»sa aytilişiça, Bobur K.da bölgan vaqtda mazkur Naqşi Jahon boğidan nomnişon qolmagan ekan. Uning ta'kidlaşiça, dunyodagi eng yaxşi qoğoz — Samarqand qoğozini tayyorlaşda işlatiladigan tegirmonlarning barçasi 1S.dan oqib keluvçi suvlar yordamida aylantirilgan.

^y.:Nizomiddin Ş o m i y , Zafarnoma, T., 1996; Amir Temur jahon tarixida, Parij, 1996; Şarafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997; Axmedov B. A., Istoriko-geografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI-XV1II vv., T., 1985; Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV— XVIII vekov, Alma-Ata, 1969.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОНИГИЛ — 1) Самарқанднинг жан.-шарқида, Чўпонота тепалиги этагидаги гил кони. Бу ердан милоднинг бошидан гил, оқ қум, соғ тупроқ, қизил кесак, сариқ тупроқ ва кулолчиликда ишлатиладиган бўлак тупроқлap қазиб олинган. К.дан олинган гил Афросиёб кулоллигиаа кенг ишлатилган. Шу боис К. Самарқанд ҳокимлари томонидан қўриқланган. К.дан ҳозир ҳам гил олинади; 2) шу кон яқинида, Сиёб (Обираҳмат) ариғи бўйида жойлашган, кўплаб тарихий воқеалар шоҳиди бўлган кенг, кўкаламзор мавзе. Самарқанд ҳукмдорлари К.ни қўриқхона деб эълон қилиб, ҳар йили ёзда у ерда 1— 2 ой дам олишган. Бу вактда К.да кўплаб шоҳона шийпон, чойхона, ошхона, чодирлар ўрнатилган, дам олувчилар кўнглини ёзиш учун кўзбойлоқчилар, қизиқчилар, дорбозлар турли ўйинлар кўрсатган. Шунингдек, бу ерда турли оммавий сайил ва тантаналар ҳам ўтказиб турилган.

Жувайнийнинг ёзишича, 1255 й. кузида Масъуд Ялавоч К.да Ҳулокунч зиёфат қилган. 1366 й. Амир Темур ва Ҳусайн ибн Мусаллаб (Амир Ҳусайн) ўз қўшини б-н К.ни қароргоҳ тутганда сарбадорлар анвои туҳфалар б-н уларнинг ҳузурига келади. Шунда Амир Ҳусайннинг буйруғи б-н Мавлонозодадан бўлак барча сарбадорлар ўша ерда қатл этилади. Амир Темур Мовароуннаҳр тахтига ўтиргач, Самарқанд ва унинг атрофини обод қилишга киришади. Чунончи, у К.да Накши Жаҳон деб аталувчи боғ барпо этади (к. Амир Темур боғлари) Амир Темур ўзининг сўнгги зафарли юришидан қайтгач, 1404 й. 6 сент.да 6 набираси — Улуғбек, Иброҳим Султон, Ийжал, Аҳмад, Сайди Аҳмад ва Бойқароларнинг никоҳ тўйлари муносабати б-н К.да ғоятда катта тантана уюштирган. Унда қўшин амирлари, баҳодир жангчилар, табрик учун келган 7 иқлим султонлари ва уларнинг элчилари ҳамда олиму фузалолар, минглаб фуқаро иштирок этган. Буларни жойлаштириш учун кўплаб кўшку айвонлар қурилган, чодирлар ўрнатилган, палосу гиламлар ёзилган, дастурхонга анвои ноз-неъматлар тортилган. Оламнинг ҳар тарафидан ташриф буюрган, тиллари ва либослари турлича созанда ва хонандалар ўз санъатларини намойиш этган. Тантана қатнашчиларига шохрна тортиқлар улашилгач, барча чет эл ҳукмдорлари Амир Темурга садоқат изҳор этиб, унга ҳалол хизмат қилажақларини билдирган. 1411 й. Шоҳрух ўзининг ва ўғли Улуғбекнинг ҳокимиятини тан олмай исён кўтарган амир Шайх Нуриддинни жазолаш учун Ҳиротдан Самарқанд томон қўшин тортиб келиб, К.да тўхтайди. Шундан 6 кун ўтгач, исёнкор Шайх Нуриддиннинг боши кесилиб, унинг К.даги қароргоҳига келтирилади. Тарихий маълумотларга кўра, Улуғбек кичик ўғли Абдулазизнинг хатна тўйини К.да ўтказиб, халққа зиёфат берган. 1461 й. Абулхайрхон Мовароуннаҳрни қўлга кирйтиш мақсадида Дашти Қипчоқдан йўлга чиқиб, К.да тўхтайди. Шунда Самарқанд улуғлари туҳфалар б-н тезликда. унинг ҳузурига етиб келишади. Абулхайрхон Хожа Аҳрор валийнинг куёвлари бўлмиш Хожа Абдулаввалга мурид бўлади. Сўнг, у Улуғбекнинг қизи — Робия Султон бегимни ўз никоҳига олиб, Самарқандни Абу Саид тасарруфига топширганча Дашти Қипчокқа қайтиб кетади. 1509 й. Шайбонийхон ўзининг қозоқ хони Қосимхонта қарши зафарли юришидан қайтаётиб, К.да тўхтайди ва турли вилоят ҳокимлари учун тантанали қабул маросими уюштиради. 1511 й. Бобур Самарқандни қамал қилганда унинг қароргоҳи К.да бўлган. «Бобурнома»ца айтилишича, Бобур К.да бўлган вақтда мазкур Нақши Жаҳон боғидан номнишон қолмаган экан. Унинг таъкидлашича, дунёдаги энг яхши қоғоз — Самарқанд қоғозини тайёрлашда ишлатиладиган тегирмонларнинг барчаси 1С.дан оқиб келувчи сувлар ёрдамида айлантирилган.

^й.:Низомиддин Ш о м и й , Зафарнома, Т., 1996; Амир Темур жаҳон тарихида, Париж, 1996; Шарафуддин Али Йаздий, Зафарнома, Т., 1997; Ахмедов Б. А., Историко-географическая литература Средней Азии XVI-XV1II вв., Т., 1985; Материалы по истории казахских ханств XV— XVIII веков, Алма-Ата, 1969.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.