Konsern

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 593–594-b. — ziyouz.com

Konsern (concern — iştirok, manfaat) — manfaatlar, şartnomalar, kapital, hamkorlikdagi faoliyatda iştirok umumiyligi asosida uyuşgan korxonalarning yirik birlaşmasi. I.ç. diversifikatsiyasn asosida tarkib topadigan yirik, köp tarmoqli korporatsiya. Aksariyat hollarda korxonalarning bunday guruhlari şu korxonalar aksiyalarining asosiy qismini öz qölida töplagan boş korxona (xolding) atrofida birlaşadi. K. tarkibiga (sanoat, transport, savdo, bank sohasi) turli tarmoqlarga tegişli, ayrim hollarda, dunening köpgina mamlakatlarida joylaşgan önlab va yuzlab korxonalar ixtiyoriy asoslarda kiradi. Turli mintaqalarda joylaşgan, ayrim tovarlarni işlab çikaradigan va K.ga nominal kiradigan korxonalar boş kompaniyaning şö'ba filiallari, şö'ba kompaniyalari hisoblanib, öz xöjalik mustaqilligini saqlab qoladi. Amalda K. tarkibidagi korxonalar ilmiy-texnikaviy va i.ç. taraqqiyoti, şuningdek, investitsiya, moliya, taşqi iqtisodiy faoliyat, korxonalarga xizmat körsatişni taşqil etiş sohalaridagi vazifalarni markazlaştiriş asosida faoliyat körsatadi. Korxonalar umumiy moliya, yagona ilmiy-texnika potensiali va kooperatsiyalaşgan barqaror aloqalarga ega böladi. Ayrim K.lar murakkab mahsulotlarni tayyorlaşning jami i.ç. siklini amalga oşiriş mumkin. Tarmoq va tarmoqlararo K.lar bor. Bir korxona faqat bir K.ga kira oladi.

K. dastlab 1-jahon uruşi yillarida (1914—18) taşqil topgan. Hoz. davrda, ayniqsa, rivojlangan mamlakatlarda sanoat, transport, savdo, bank, suğurta, aloqa, matbuot, radio-televideniye kompaniyalarini birlaştiradigan, xalqaro darajada faoliyat körsatadigan, jahon mamlakatlarida şoxobçalari keng rivoj topgan K. bor. Xalqaro K.lar transmilliy K. deb ataladi.

Bozor iqtisodiyotiga ötiş şaroitlarida Özbekistonda 1991 y. okt.dan boşlab moddiy i.ç. b-n boğliq tarmoq vazirliklari örnida yirik K.lar taşqil qilindi («Özkimyosanoat», «Özdavmaşkonsern», «Radioelektrontexasbob», «Özbaliq», «Özavtoyöl» va b.).

Qodirjon Yusupov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОНЦЕРН (concern — иштирок, манфаат) — манфаатлар, шартномалар, капитал, ҳамкорликдаги фаолиятда иштирок умумийлиги асосида уюшган корхоналарнинг йирик бирлашмаси. И.ч. диверсификациясн асосида таркиб топадиган йирик, кўп тармоқли корпорация. Аксарият ҳолларда корхоналарнинг бундай гуруҳлари шу корхоналар акцияларининг асосий қисмини ўз қўлида тўплаган бош корхона (холдинг) атрофида бирлашади. К. таркибига (саноат, транспорт, савдо, банк соҳаси) турли тармоқларга тегишли, айрим ҳолларда, дуненинг кўпгина мамлакатларида жойлашган ўнлаб ва юзлаб корхоналар ихтиёрий асосларда киради. Турли минтақаларда жойлашган, айрим товарларни ишлаб чикарадиган ва К.га номинал кирадиган корхоналар бош компаниянинг шўъба филиаллари, шўъба компаниялари ҳисобланиб, ўз хўжалик мустақиллигини сақлаб қолади. Амалда К. таркибидаги корхоналар илмий-техникавий ва и.ч. тараққиёти, шунингдек, инвестиция, молия, ташқи иқтисодий фаолият, корхоналарга хизмат кўрсатишни ташқил этиш соҳаларидаги вазифаларни марказлаштириш асосида фаолият кўрсатади. Корхоналар умумий молия, ягона илмий-техника потенциали ва кооперациялашган барқарор алоқаларга эга бўлади. Айрим К.лар мураккаб маҳсулотларни тайёрлашнинг жами и.ч. циклини амалга ошириш мумкин. Тармоқ ва тармоқлараро К.лар бор. Бир корхона фақат бир К.га кира олади.

К. дастлаб 1-жаҳон уруши йилларида (1914—18) ташқил топган. Ҳоз. даврда, айниқса, ривожланган мамлакатларда саноат, транспорт, савдо, банк, суғурта, алоқа, матбуот, радио-телевидение компанияларини бирлаштирадиган, халқаро даражада фаолият кўрсатадиган, жаҳон мамлакатларида шохобчалари кенг ривож топган К. бор. Халқаро К.лар трансмиллий К. деб аталади.

Бозор иқтисодиётига ўтиш шароитларида Ўзбекистонда 1991 й. окт.дан бошлаб моддий и.ч. б-н боғлиқ тармоқ вазирликлари ўрнида йирик К.лар ташқил қилинди («Ўзкимёсаноат», «Ўздавмашконцерн», «Радиоэлектронтехасбоб», «Ўзбалиқ», «Ўзавтойўл» ва б.).

Қодиржон Юсупов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.