Konstruksion materiallar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 576–577-b. — ziyouz.com
Konstruksion materiallar — kuç qabul qiladigan, nagrözka tu-şadigan, konstruksiya detallari tayyorlanadigan, fizik, mexaniq va kimyoviy xossalari yaxşi böladigan materiallar. Metall, metallmas va kompozitsion, kuymabop xillari bor. Metall K. m. içida pölat eng keng tarqalgan; bölardan taşqari çöyan, alyuminiy qotişmalari, berilliy qotişmalari, volfram qotişmalari, magniy qotişmalari, titan qotişmalari, xrom qotişmalari va b. ham K.m.ga taalluqli. Texnologik alomatlari böyiça, deformatsiyalab (prokatlab, presslab, ştamplab) olinadigan, quyib, payvandlab, pişirib, yelimlab tayyorlanadigan materiallarga; işlatiliş şaroitiga köra, normal, past va yuqori t-ralarda işlatiladigan (olovbardoş qotişmalar, olovbardoş beton) materiallarga; strukturasiga köra, ferritli, austenitli pölatlar; mustahkamlaş turiga köra, toblanadigan, yaxşilanadigan, dispersli-mustahkamlanadigan (qiyin eriydigan dispers zarrali), eskirtiriladigan, mustahkamlik körsatkiçi böyiça (mustahkamligi yuqori pölat va çöyanlar) turlarga bölinadi. K.m.ning mexaniq xossalari (konstruksiyasi mustahkamligi, ötga çidamliligi, qovuşoqligi, olovbardoşligi, korroziyaga çidamliligi va b.) ularning sifat körsatkiçlarini belgilaydi. Metall K. m. ga termik işlov berib, ularning plastikligi oşiriladi. Katta nagruzkada işlaydigan detallar qayta eritilgan pölatlardan tayyorlanadi. Maşinasozlikda tirsakli val, tişli ğildiraklar va 1200° gaça t-rada işlovçi detallar tayyorlaşda çöyan keng qöllaniladi. Nikelli va kobaltli krtişmalar 1000— 1100° gaça t-rada mustahkamligini saqlaydi; ular aviatsiya va raketa dvigatellari tayyorlaşda, alyuminiy qotişmalari (mustahkamligi 550—750 Mn/m2) samolyot, vertolyot, raketa korpuslarini tayyorlaşda qöllaniladi. Titan krtişmalarining mustahkamligi 1600 Mn/m2 dan ortiq bölib, kompressor, aviatsiya dvigatellari, tibbiyot asboblari yasaşda işlatiladi.
Metallmas K. m. ga beton, ötga çidamli materiallar, plastmassalar, şişa, sopol, rezina va yoğoç materiallar kiradi. Ular samolyotsozlik, raketasozlik, maşinasozlik, radiotexnika va kemasozlikda qöllaniladi. Kompozitsiyey K. m.: ip, sim, ipsimon kristallar, qiyin eriydigan birikma va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОНСТРУКЦИОН МАТЕРИАЛЛАР — куч қабул қиладиган, нагрўзка ту-шадиган, конструкция деталлари тайёрланадиган, физик, механиқ ва кимёвий хоссалари яхши бўладиган материаллар. Металл, металлмас ва композицион, куймабоп хиллари бор. Металл К. м. ичида пўлат энг кенг тарқалган; бўлардан ташқари чўян, алюминий қотишмалари, бериллий қотишмалари, вольфрам қотишмалари, магний қотишмалари, титан қотишмалари, хром қотишмалари ва б. ҳам К.м.га тааллуқли. Технологик аломатлари бўйича, деформациялаб (прокатлаб, пресслаб, штамплаб) олинадиган, қуйиб, пайвандлаб, пишириб, елимлаб тайёрланадиган материалларга; ишлатилиш шароитига кўра, нормал, паст ва юқори т-раларда ишлатиладиган (оловбардош қотишмалар, оловбардош бетон) материалларга; структурасига кўра, ферритли, аустенитли пўлатлар; мустаҳкамлаш турига кўра, тобланадиган, яхшиланадиган, дисперсли-мустаҳкамланадиган (қийин эрийдиган дисперс заррали), эскиртириладиган, мустаҳкамлик кўрсаткичи бўйича (мустаҳкамлиги юқори пўлат ва чўянлар) турларга бўлинади. К.м.нинг механиқ хоссалари (конструкцияси мустаҳкамлиги, ўтга чидамлилиги, қовушоқлиги, оловбардошлиги, коррозияга чидамлилиги ва б.) уларнинг сифат кўрсаткичларини белгилайди. Металл К. м. га термик ишлов бериб, уларнинг пластиклиги оширилади. Катта нагрузкада ишлайдиган деталлар қайта эритилган пўлатлардан тайёрланади. Машинасозликда тирсакли вал, тишли ғилдираклар ва 1200° гача т-рада ишловчи деталлар тайёрлашда чўян кенг қўлланилади. Никелли ва кобальтли кртишмалар 1000— 1100° гача т-рада мустаҳкамлигини сақлайди; улар авиация ва ракета двигателлари тайёрлашда, алюминий қотишмалари (мустаҳкамлиги 550—750 Мн/м2) самолёт, вертолёт, ракета корпусларини тайёрлашда қўлланилади. Титан кртишмаларининг мустаҳкамлиги 1600 Мн/м2 дан ортиқ бўлиб, компрессор, авиация двигателлари, тиббиёт асбоблари ясашда ишлатилади.
Металлмас К. м. га бетон, ўтга чидамли материаллар, пластмассалар, шиша, сопол, резина ва ёғоч материаллар киради. Улар самолётсозлик, ракетасозлик, машинасозлик, радиотехника ва кемасозликда қўлланилади. Композицией К. м.: ип, сим, ипсимон кристаллар, қийин эрийдиган бирикма ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.