Konstruktivizm

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 575–576-b. — ziyouz.com

Konstruktivizm (lot. constructs — quriş, yasaş) — 20-a.ning 20-y.lari san'at va adabiyotda vujudga kelgan oqim. Dastlab me'morlikda kuriliş texnikasi va texnologiyasi yutuqlari ta'sirida yuzaga keldi va rivojlandi. K. badiiy loyihalaş (dizayn) ni şakllanişiga har taraflama imkon yaratdi. K. tarafdorlari atrof muhitni «kuriş» vazifasini ilgari surdilar. Qurilgan bino va yaratilgan buyumlarni sodda va ixçam, qulay va maqsadga muvofiq bölişini e'tirof etdilar. Me'mor va rassomlar hamkorlikda odamlar yaşaydigan muhitni yaratib, ularning kayfiyati, mehnat faoliyatiga ta'sir etiş mumkin deb bildilar. K. nazariyotçilari ingliz J.Reskin, U.Morris, amerikalik X.Grinua, L.X.Salmiv, avstriyalik O.Loza, fransuz O. Perre, Le Korbyuzye, nemis me'morlari V. Gropius, X.Meyer, rossiyalik aka-uka Vesninlar, M.Ginzburg va b.ning amaliy va nazariy qaraşlarida şu yönaliş ğoyalari öz aksini topdi. Yevropa, Amerika, Osiyoda keng yoyilib «xalqaro uslub» darajasiga kötarildi. Özbekistonda me'morlardan G.P.Bauer, G.M. Svariçevskiy, S.N.Polupanov va b. K. uslubini keng qöllaşga harakat qilişgan.

Tasviriy va amaliy san'atda idiş, mebel, jihozlarning yangi nusxalari, gazlamalar uçun rasmlar yaratildi, kiyimlarning yangi va qulay şakllari işlab çiqildi, K. grafika rivoji, kitob işi, harf teriş va b.da muhim ahamiyat kasb etdi. Teatr dekoratsiyasida an'anaviy bezaklar örniga sahnadagi harakat mazmuniga xizmat qiladigan «dastgoh»lar yaratildi. Özbekiston tasviriy san'atida V.Ufimsev ijodida K. ta'siri kuzatiladi, 60—70-y.larda plakat janrida keng qöllanildi. K. kridalari F. Kagarov, I.Abdullayev, H.Hasanov va b. ijodida öz aksini topdi.

Adabiyotdagi K. dastlab Rossiyadagi «söl» oqim — futurizm içida namoyon böldi. 1924—30 y.larda konstruktivistlarning adabiy markazi guruhi mavjud bölib, unga I.Selvinskiy, K.Zelinskiy, V.Inberg, E.Bagritskiy, B.Agalov va b. kirgan edi. K. vakillari badiiy asarga «konstruksiya» sifatida qarab, obrazning har bir unsuriga «ma'no yuklaşga» harakat qiddilar. Bu amalda sxematizmga, şior va reklama uslubiga olib keldi. Mumtoz merosning ahamiyatini yetarli baholamaslik K.ni futurizm b-n yaqinlaştirdi. K.ga moyillik 20-y.larda Şokir Sulaymon, Ğayratiy kabi özbek şoirlarining ijodida ham sezilgan. Konstruktivistlarning adabiy markazi jamoatçilikning qattiq tanqidiga uçradi, faoliyatini 1930 y.da tugatdi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОНСТРУКТИВИЗМ (лот. constructs — қуриш, ясаш) — 20-а.нинг 20-й.лари санъат ва адабиётда вужудга келган оқим. Дастлаб меъморликда курилиш техникаси ва технологияси ютуқлари таъсирида юзага келди ва ривожланди. К. бадиий лойиҳалаш (дизайн) ни шаклланишига ҳар тарафлама имкон яратди. К. тарафдорлари атроф муҳитни «куриш» вазифасини илгари сурдилар. Қурилган бино ва яратилган буюмларни содда ва ихчам, қулай ва мақсадга мувофиқ бўлишини эътироф этдилар. Меъмор ва рассомлар ҳамкорликда одамлар яшайдиган муҳитни яратиб, уларнинг кайфияти, меҳнат фаолиятига таъсир этиш мумкин деб билдилар. К. назариётчилари инглиз Ж.Рескин, У.Моррис, америкалик Х.Гринуа, Л.Х.Салмив, австриялик О.Лоза, француз О. Перре, Ле Корбюзье, немис меъморлари В. Гропиус, Х.Мейер, россиялик ака-ука Веснинлар, М.Гинзбург ва б.нинг амалий ва назарий қарашларида шу йўналиш ғоялари ўз аксини топди. Европа, Америка, Осиёда кенг ёйилиб «халқаро услуб» даражасига кўтарилди. Ўзбекистонда меъморлардан Г.П.Бауэр, Г.М. Сваричевский, С.Н.Полупанов ва б. К. услубини кенг қўллашга ҳаракат қилишган.

Тасвирий ва амалий санъатда идиш, мебель, жиҳозларнинг янги нусхалари, газламалар учун расмлар яратилди, кийимларнинг янги ва қулай шакллари ишлаб чиқилди, К. графика ривожи, китоб иши, ҳарф териш ва б.да муҳим аҳамият касб этди. Театр декорациясида анъанавий безаклар ўрнига саҳнадаги ҳаракат мазмунига хизмат қиладиган «дастгоҳ»лар яратилди. Ўзбекистон тасвирий санъатида В.Уфимцев ижодида К. таъсири кузатилади, 60—70-й.ларда плакат жанрида кенг қўлланилди. К. кридалари Ф. Кагаров, И.Абдуллаев, Ҳ.Ҳасанов ва б. ижодида ўз аксини топди.

Адабиётдаги К. дастлаб Россиядаги «сўл» оқим — футуризм ичида намоён бўлди. 1924—30 й.ларда конструктивистларнинг адабий маркази гуруҳи мавжуд бўлиб, унга И.Сельвинский, К.Зелинский, В.Инберг, Э.Багрицкий, Б.Агалов ва б. кирган эди. К. вакиллари бадиий асарга «конструкция» сифатида қараб, образнинг ҳар бир унсурига «маъно юклашга» ҳаракат қиддилар. Бу амалда схематизмга, шиор ва реклама услубига олиб келди. Мумтоз мероснинг аҳамиятини етарли баҳоламаслик К.ни футуризм б-н яқинлаштирди. К.га мойиллик 20-й.ларда Шокир Сулаймон, Ғайратий каби ўзбек шоирларининг ижодида ҳам сезилган. Конструктивистларнинг адабий маркази жамоатчиликнинг қаттиқ танқидига учради, фаолиятини 1930 й.да тугатди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.