Kontinental yotqiziqlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 580–581-b. — ziyouz.com
Kontinental yotqiziqlar - toğ yon bağirlarida, daryo, botqoklik va köllar tubida hamda daşt va çöllarda hosil bölgan yotqizikdar. K.yo. har xil ikdim va tabiiy geografik şaroitlarda hosil bölgan. Şuning uçun K.yo. tarkibi, qatlamlanişi, rangi, hayvon, ösimlik qoldiqlari va ulardagi qazilma boyliklarining turli-tumanligi b-n delta yotqiziqlaridan farq qiladi. K.yo.dagi organik qoldiqlar (flora va fauna) faqat quruklikka xos bölib, dengizga mansublari dengiz va quruqlik çegarasida uçraydi. K.yo. saralanmagan dağal, çaqiq toğ jinslari, konglomerat, şağal toş va b.dan taşqil topgan (q. Allyuviy, prolyuviy). Organogen va xemogen çökindilar aksariyat botkrkdik va köllarda töplanadi. Daşt va çöllarda, daryo terrasalarida eol yotqiziklar va vaqtinça suv oqimidan qum, alevrit va loyqa b-n birga temir konkretsiyalari, kaolin, torf, kömir paydo böladi. Issiq va sernam gumid iqlim şaroitida tub jinslarning kimyoviy nuraşidan alyuminiyga boy laterit, boksit, kaolin (delyuviy, elyuviy), kömir qatlamlari vujudga keladi. Issiq, yoğingarçilik kam böladigan iqlimda köproq qizil rangli çökindi jinslar töplanadi. Örta Osiyo hududida yura davrining kulrang, bör va neogen davrining qizil rangli K.yo. köp, ularning qalinligi toğ oldi tekisliklarida bir neça ming km ga yetadi. K.yo.da temir rudasi, kömir, torf, kaolin, ötga çidamli giltoşlar, har xil tuz va gips konlari hamda oltin, qalay, magnetit, platina, olmos va b. nodir metallarning soçma konlari uçraydi. Özbekistonning ğarbi va Tojikistondagi bör davri hamda Farğona vodiysidagi neogen davri K.yo.da sanoat ahamiyatiga ega bölgan gaz va neft konlari bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОНТИНЕНТАЛ ЁТҚИЗИҚЛАР - тоғ ён бағирларида, дарё, ботқоклик ва кўллар тубида ҳамда дашт ва чўлларда ҳосил бўлган ётқизикдар. К.ё. ҳар хил икдим ва табиий географик шароитларда ҳосил бўлган. Шунинг учун К.ё. таркиби, қатламланиши, ранги, ҳайвон, ўсимлик қолдиқлари ва улардаги қазилма бойликларининг турли-туманлиги б-н дельта ётқизиқларидан фарқ қилади. К.ё.даги органик қолдиқлар (флора ва фауна) фақат қурукликка хос бўлиб, денгизга мансублари денгиз ва қуруқлик чегарасида учрайди. К.ё. сараланмаган дағал, чақиқ тоғ жинслари, конгломерат, шағал тош ва б.дан ташқил топган (қ. Аллювий, пролювий). Органоген ва хемоген чўкиндилар аксарият боткркдик ва кўлларда тўпланади. Дашт ва чўлларда, дарё террасаларида эол ётқизиклар ва вақтинча сув оқимидан қум, алеврит ва лойқа б-н бирга темир конкрециялари, каолин, торф, кўмир пайдо бўлади. Иссиқ ва сернам гумид иқлим шароитида туб жинсларнинг кимёвий нурашидан алюминийга бой латерит, боксит, каолин (делювий, элювий), кўмир қатламлари вужудга келади. Иссиқ, ёғингарчилик кам бўладиган иқлимда кўпроқ қизил рангли чўкинди жинслар тўпланади. Ўрта Осиё ҳудудида юра даврининг кулранг, бўр ва неоген даврининг қизил рангли К.ё. кўп, уларнинг қалинлиги тоғ олди текисликларида бир неча минг км га етади. К.ё.да темир рудаси, кўмир, торф, каолин, ўтга чидамли гилтошлар, ҳар хил туз ва гипс конлари ҳамда олтин, қалай, магнетит, платина, олмос ва б. нодир металларнинг сочма конлари учрайди. Ўзбекистоннинг ғарби ва Тожикистондаги бўр даври ҳамда Фарғона водийсидаги неоген даври К.ё.да саноат аҳамиятига эга бўлган газ ва нефть конлари бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.