Kontrastlik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 584-b. — ziyouz.com
Kontrastlik (frans. contraste — keskin ifodalangan qarama-qarşilik) (psixologiyada) — obyekt lar yoki ularning bir qismidagi tafovutlarning subyektiv ravişda oşirib idrok etilişi; qarama-qarşi sifatga ega bölgan avvalgi yoki bir vaqtdagi qözğaliş tufayli sezgirlikning özgarişi. Mas, qora rang oqrang oldida yana ham qoraroq körinadi; issiq narsani seziş ketidan sovuqqa sezgirlik kuçayadi va h.k. K. tabiat va jamiyatning turli sohalarida bevosita aks etişi hamda tafovutli jihatlari b-n voqelik, moddiylik keskin ajralib turişi mumkin. U ixtiyorsiz ravişda vujudga kelişi tufayli muvaqqat nerv boğlanişlar mexanizmiga asoslanadi. Odatda, körişda, eşitişda, tasviriy ifodalarda K. uçrab tursa, ikkinçi bir tomondan yoruğlik, rang, hajm, kölam jihatidan fotografik K. fizikaviy voqelikni aks ettiradi. K. hissiy (timsollar, tasvirlar, obrazlar) va aqliy, mavhumiy (söz, tuşunça, qonuniyat tariqasida) tarzda namoyon böladi hamda jismlar, hodisalar örtasidagi farqlanuvçi alomatlarni mujassamlaştiradi. Bu hol inson idrokida timsolning qarama-qarşisi paydo bölişiga olib keladi. Agarda inson «şirin»ni idrok qilsa, unga kontrast bölgan «aççiq» beixtiyor yodga töşadi. Odam «tinçlik» tuşunçasini öz nutqida qöllasa, ixtiyorsiz tarzda «uruş» atamasi gavdalanadi. Xarakterning fazilatlari yuzasidan mulohaza yuritilsa, albatta, illatlari ham idrok qilinadi. K. insonning salohiyati, aql-zakovati, turmuş tajribasi, umumiy saviyasi, tabiat va jamiyatga nisbatan munosabatiga boğliq qonuniyat sifatida ijtimoiy hayotda vujudga kelaveradi hamda hukm suraveradi.
Ergaş Ğoziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОНТРАСТЛИК (франц. contraste — кескин ифодаланган қарама-қаршилик) (психологияда) — объект лар ёки уларнинг бир қисмидаги тафовутларнинг субъектив равишда ошириб идрок этилиши; қарама-қарши сифатга эга бўлган аввалги ёки бир вақтдаги қўзғалиш туфайли сезгирликнинг ўзгариши. Мас, қора ранг оқранг олдида яна ҳам қорароқ кўринади; иссиқ нарсани сезиш кетидан совуққа сезгирлик кучаяди ва ҳ.к. К. табиат ва жамиятнинг турли соҳаларида бевосита акс этиши ҳамда тафовутли жиҳатлари б-н воқелик, моддийлик кескин ажралиб туриши мумкин. У ихтиёрсиз равишда вужудга келиши туфайли муваққат нерв боғланишлар механизмига асосланади. Одатда, кўришда, эшитишда, тасвирий ифодаларда К. учраб турса, иккинчи бир томондан ёруғлик, ранг, ҳажм, кўлам жиҳатидан фотографик К. физикавий воқеликни акс эттиради. К. ҳиссий (тимсоллар, тасвирлар, образлар) ва ақлий, мавҳумий (сўз, тушунча, қонуният тариқасида) тарзда намоён бўлади ҳамда жисмлар, ҳодисалар ўртасидаги фарқланувчи аломатларни мужассамлаштиради. Бу ҳол инсон идрокида тимсолнинг қарама-қаршиси пайдо бўлишига олиб келади. Агарда инсон «ширин»ни идрок қилса, унга контраст бўлган «аччиқ» беихтиёр ёдга тўшади. Одам «тинчлик» тушунчасини ўз нутқида қўлласа, ихтиёрсиз тарзда «уруш» атамаси гавдаланади. Характернинг фазилатлари юзасидан мулоҳаза юритилса, албатта, иллатлари ҳам идрок қилинади. К. инсоннинг салоҳияти, ақл-заковати, турмуш тажрибаси, умумий савияси, табиат ва жамиятга нисбатан муносабатига боғлиқ қонуният сифатида ижтимоий ҳаётда вужудга келаверади ҳамда ҳукм сураверади.
Эргаш Ғозиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.