Konveksiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 544–545-b. — ziyouz.com
Konveksiya (lot. convectio — keltiriş, eltib beriş) — 1) suyuqlik, gaz va soçiluvçan muhitlarda şu muhitdagi modda oqimi orqali issiqlikning köçişi. Tabiiy (erkin) va majburiy xillari mavjud. Tabiiy K. oğirlik kuçi maydonidagi oquvçi yoki soçiluvçan moddalar notekis qizdirilganda vujudga keladi. Kuçliroq qizdirilgan moddaning ziçligi kamroq böladi va Arximed kuçi ĞL = Dr- V ta'sirida kamroq qizdirilgan moddaga nisbatan köçadi, bu yerda Dr — qizdirilgan modda va atrof muhit ziçliklari farqi, V — qizdirilgan modda hajmi. K. yönalişi oğirlik kuçi yönalişiga teskari böladi. K. modda t-rasini tenglaştirişga olib keladi. Majburiy K.da modda köçişi, asosan, biror qurilma (nasos, aralaştirgiç va b.) ta'sirida sodir böladi. Bu yerda issiqlik köçişi jadalligi faqat yuqorida aytilgan omillarga emas, balki moddaning majburiy harakati tezligiga ham boğliq; 2) atmosfera qatlamida havo almaşinişi. K. tufayli momoqaldiroq röy berişi, sel, döl yoğişi mumkin. Ba'zan, atmosfera fronti (oqimi) bölib, issiq va sovuq havo qatlami köçadi, pastdan yuqoriga issiq havo kötariladi va har 100 m balandlikka kötarilganda 1° soviydi, lekin kondensatlaniş, inversiya tufayli havo juda baland kötarilişi mumkin emas. Termik K. yoz kunlari quruqlikda, qiş kunlari esa dengiz sirtida hosil böladi; 3) zaryadlangan jism b-n birga zaryad köçişi. Atmosferada havo massasi yoki bu-lutlar elektr zaryadini köçiradi, bunda hosil bölgan tok K. toki deyiladi; 4) köl, dengiz yoki okeanlarda suvning vertikal harakati. Bunday K. suv t-rasi yoki şörligining özgarişi suv ziçligining özgarişiga olib keladi. K. tufayli suvning fizik va kimyoviy tafsilotlari muvozanatlaşib turadi, suvning pastki katlamlarida, şuningdek, qiş oylarida okeanlar sohillarida ob-havo issiqroq böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОНВЕКЦИЯ (лот. convectio — келтириш, элтиб бериш) — 1) суюқлик, газ ва сочилувчан муҳитларда шу муҳитдаги модда оқими орқали иссиқликнинг кўчиши. Табиий (эркин) ва мажбурий хиллари мавжуд. Табиий К. оғирлик кучи майдонидаги оқувчи ёки сочилувчан моддалар нотекис қиздирилганда вужудга келади. Кучлироқ қиздирилган модданинг зичлиги камроқ бўлади ва Архимед кучи ҒЛ = Др- V таъсирида камроқ қиздирилган моддага нисбатан кўчади, бу ерда Др — қиздирилган модда ва атроф муҳит зичликлари фарқи, V — қиздирилган модда ҳажми. К. йўналиши оғирлик кучи йўналишига тескари бўлади. К. модда т-расини тенглаштиришга олиб келади. Мажбурий К.да модда кўчиши, асосан, бирор қурилма (насос, аралаштиргич ва б.) таъсирида содир бўлади. Бу ерда иссиқлик кўчиши жадаллиги фақат юқорида айтилган омилларга эмас, балки модданинг мажбурий ҳаракати тезлигига ҳам боғлиқ; 2) атмосфера қатламида ҳаво алмашиниши. К. туфайли момоқалдироқ рўй бериши, сел, дўл ёғиши мумкин. Баъзан, атмосфера фронти (оқими) бўлиб, иссиқ ва совуқ ҳаво қатлами кўчади, пастдан юқорига иссиқ ҳаво кўтарилади ва ҳар 100 м баландликка кўтарилганда 1° совийди, лекин конденсатланиш, инверсия туфайли ҳаво жуда баланд кўтарилиши мумкин эмас. Термик К. ёз кунлари қуруқликда, қиш кунлари эса денгиз сиртида ҳосил бўлади; 3) зарядланган жисм б-н бирга заряд кўчиши. Атмосферада ҳаво массаси ёки бу-лутлар электр зарядини кўчиради, бунда ҳосил бўлган ток К. токи дейилади; 4) кўл, денгиз ёки океанларда сувнинг вертикал ҳаракати. Бундай К. сув т-раси ёки шўрлигининг ўзгариши сув зичлигининг ўзгаришига олиб келади. К. туфайли сувнинг физик ва кимёвий тафсилотлари мувозанатлашиб туради, сувнинг пастки катламларида, шунингдек, қиш ойларида океанлар соҳилларида об-ҳаво иссиқроқ бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.