Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Koordinatsion birikmalar

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 598–600-b. — ziyouz.com

    Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 25%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

    Koordinatsion birikmalar KOORDINATSION BIRIKMALAR, kompleks birikmalar — markaziy atom (yoki ion) va u b-n boğlangan molekula yoki ionlar — ligandlardan taşqil topgan komplekslar. Markaziy atom (kompleks hosil qiluvçi), odatda, akseptor, ligandlar esa elektronlarning donorlari bölib, kompleks hosil bölganda ular orasida donor-akseptor yoki koordinatsion boğ-laniş vujudga keladi. Kompleks elektroneytral yoki noelektrolit, musbat (kompleks kation) yoki manfiy (kompleks anion) zaryadli bölişi mumkin. Mac, [Cu(NH,)4]2+, [Fe(CN)6]4\ Agar eritma yoki gaz holatidagi K.b. bir xil ligandlardan tuzilgan bölsa, komp-leksdagi barça boğlar bir xil, agar har xil ligandlardan iborat bölsa, boğlar tavsifi ligandlar xossalariga boğliqböladi. Mac, [W(CH,CN)(O)F4] kompleksida donorakseptor, oddiy kovalent boğlar va qöş boğ hosil böladi.

    Odatda, oddiy kimyoviy birikmalarning özaro birikişidan murakkabroq K.b. vujudga keladi. Mas, temir va kaliyning sianid tuzlari bir-biri b-n qöşilib, K.b. — kaliy ferrotsianidni hosil qiladi:

    Fe(CN)2+ 4KCN = K4[Fe(CN)6].

    Kompleks hosil qiluvçi markaziy atom (yuqoridagi misolda — Ğe) K.b. yadrosi (kompleks )ni, u b-n boğlangan (koordinatsiyalangan) molekulalar yoki ionlar — ligandlar (yuqoridagi misolda — kislota qoldiği CN) kompleksning içki sfera sini taşkil etadi. Faqat markaziy atom b-n ligandlardan iborat K.b. ham bor, mas, metallarning karbonillari Ti(CO)7, Cr(CO)6, Fe(CO)5 va b. Markaziy atom b-n bevosita boğlanmagan ionlar kompleks tarkibiga kirsa, ular kompleksning taşqi sferasida böladi. Kationlar, mas, K4[Ğe(C1M)6]dagi K+ ham, anionlar, mas, [Cu(NH3)4]SO4 dagi SO^~ ham taşqi sfera ionlaridir. K.b. formulasini yozganda taşqi sfera ionlari kvadrat qavsdan taşqariga çiqariladi.

    Markaziy atom b-n bevosita boğlangan ionlar yoki molekulalar soni uning koordinatsion soni (K.s.) deb ataladi. Mas, K4[Fe(CN)6], Ti(CO)7 va [Cu(NH3)4]SO4 da markaziy atomlarning K.s. 6, 7 va 4 ga teng.

    D.I.Mendeleyev davriy sistemasining katta davrlari örtasidagi (oraliq) elementlar (Ti, V, Sg, Mn, Fe, So, Ni, Si, Zn, Zr, Nb, Mo, Tc, Ru, Rh, Pd, Ag, Cd, Hf, Ta, W, Re, Os, Ir, Pt, Ai, Hg, nodir yer elementlari, aktinoidlar), ba'zi metallmaslar, mas, V, R, Si köpinça kompleks birikma hosil qiluvçi markaziy atomlar bölib, kislotalarning anionlari (Ğ-, C1-, Br-, S2-, WO2, SO42, PO43' va b.), şuningdek, O, N, P, S, Se, S atomlariga ega bölgan neytral organik va anorganik molekulalar hamda radikallar ligandlar bölib qatnaşişi mumkin. Içki sferasida kislotalarning anionlari bor K.b. (atsidokomplekslar) anorganik komplekslarga yaqqol misol böla oladi. Eng köp Tap-kalgan ligand — suvda oddiy tuzlar eriganda akvokomplekslar hosil böladi, mas: SoS12 + 6H2O = [So(H2O)6]2+ + 2C1-.

    Kristall akvokomplekslar kristallogidratlar deb ataladi. Tuzlar turli organik va anorganik suyuqliklarda eriganda har xil solvato-komplekslar (kristallosolvatlar) hosil böladi. Ammiak biriktiriş mahsuli — ammiakatlar, mas, [Ni(NH3)JCl2; spirt biriktiriş mahsuli — alkogolyatlar (q. Alkogolyat va feonolyatlar), efir biriktiriş mahsuli — efiratlar va h.k. kristallosolvatlarga kiradi. Murakkab molekulalar markaziy atomga kislorod (suv, spirt, efir va b.), azot (ammiak, aminlar), fosfor (PC13, fosfin hosilalari), uglerod va b. elementlarning atomlari orqali birikadi. Köpinça, ligandlar öz atomlaridan bir neçasi b-n markaziy atomga birikadi, ular polidentat ligandlar deb ataladi.

    Ba'zi bidetant ligandlar 1 ta yoki 2 ta markaziy atomlar b-n birikib, 4, 5, 6 a'zoli halqalar hosil qiladi. Bunday K.b. xelat birikmalar deb ataladi.

    K.b. eritma, kristall va gaz holatida böladi. Kimyobiol. jarayonlarida ham K.b.ning örni muhim. Xlorofill, gemoglobin, enzimlar K.b. sinfiga mansub. Köpgina dorivor moddalar (koamid, ferramid va b.), kobalt, temir ionlarining nikotinamid b-n birikmasi K.b. hisoblanadi.

    K.b.ning nomlanişi. IYUPAK sistemasiga binoan, K.b. formulasini yozişda avvalo markaziy atom, söngra ionli va neytral ligandlar körsatiladi. Içki va taşqi sferalar kvadrat qavs b-n ajratiladi. Mas,

    [Cr(H2O)6](SO4)3, [Co(NO3)(NH3)5] Cl2. Markaziy atomning zaryadi qavs içida rim raqami b-n ifodalanadi: K2[RVg6] — kaliy geksabromopalladat (IV), [Fe(NH3)6]Cl2 — geksaamintemir (II) xlorid.

    Kompleks anionlar oxiriga «at», anionli ligandlarga esa «o» qöşimçasi qöşiladi: Fe3[Fe(CN)6]2 — temir (II) geksatsianoferrat (III), K2[PdCl4] — kaliy tetraxloroplatinat. Agar K.b. tarkibida neytral ligandlar bölsa: H2O (akva), NH3 (ammin), N0 (nitrozil), SO (karbonil) sözlari qöşiladi. Mas, [A1(OH)(H2O)5]2+ - pentaakvagidroksoalyuminiy (II) — ion, [Hg(NH3)2]Cl2 — diaminsimob (II) — xlorid, K[Co(CN) (CO)2(NO)] — kaliy dikarbonilnitrozilsianokobalt (I). K.b. tarkibiga kirgan ligand örnida töyinmagan uglevodorodlar bölsa, bunday birikmalarni nomlaşda ligandning oldiga T| (eta) harfi, köp yadroli K.b.da ligand köprik vazifasini bajarsa, ligand oldiga i (myu) harfi qöyiladi:

    Cl

    / \ (C2H4)Ph Ph (C6HI2) - di - s – xloro (t| — 1,5 — siklooktadiyen) (l — etilen) dirodiy.

    Cl

    K.b. platina metallar, oltin, kumuş, nikel, kobalt, misni ajratib oliş va tozalaş, nodir yer elementlari, işkrriy metallarni ajratiş va b. bir qança texnologik jarayonlarda, şuningdek, kimyoviy analizda keng qöllaniladi. Nafas, fotosintez, biologik oksidlaniş, fermentativ kataliz va b. zarur biologik jarayonlarda muhim rol öynaydi.

    Ad.: Yusupov V.G., Toşev M.T., Parpiyev N.A., Koordinatsiyey birikmalar kimyosi, T., 1996; Davronov M.D., Sulaymankulov K. i dr., Kompleksniye soyedineniya metallov s nekotorimi organiçeskimi osnovaniyami, T., 2000.

    Omonulla Xöjayev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КООРДИНАЦИОН БИРИКМАЛАР, комплекс бирикмалар — марказий атом (ёки ион) ва у б-н боғланган молекула ёки ионлар — лигандлардан ташқил топган комплекслар. Марказий атом (комплекс ҳосил қилувчи), одатда, акцептор, лигандлар эса электронларнинг донорлари бўлиб, комплекс ҳосил бўлганда улар орасида донор-акцептор ёки координацион боғ-ланиш вужудга келади. Комплекс электронейтрал ёки ноэлектролит, мусбат (комплекс катион) ёки манфий (комплекс анион) зарядли бўлиши мумкин. Mac, [Cu(NH,)4]2+, [Fe(CN)6]4\ Агар эритма ёки газ ҳолатидаги К.б. бир хил лигандлардан тузилган бўлса, комп-лексдаги барча боғлар бир хил, агар ҳар хил лигандлардан иборат бўлса, боғлар тавсифи лигандлар хоссаларига боғлиқбўлади. Mac, [W(CH,CN)(O)F4] комплексида доноракцептор, оддий ковалент боғлар ва қўш боғ ҳосил бўлади.

    Одатда, оддий кимёвий бирикмаларнинг ўзаро бирикишидан мураккаброқ К.б. вужудга келади. Мас, темир ва калийнинг цианид тузлари бир-бири б-н қўшилиб, К.б. — калий ферроцианидни ҳосил қилади:

    Fe(CN)2+ 4KCN = K4[Fe(CN)6].

    Комплекс ҳосил қилувчи марказий атом (юқоридаги мисолда — Ғе) К.б. ядроси (комплекс )ни, у б-н боғланган (координацияланган) молекулалар ёки ионлар — лигандлар (юқоридаги мисолда — кислота қолдиғи CN) комплекснинг ички сфера сини ташкил этади. Фақат марказий атом б-н лигандлардан иборат К.б. ҳам бор, мас, металларнинг карбониллари Ti(CO)7, Cr(CO)6, Fe(CO)5 ва б. Марказий атом б-н бевосита боғланмаган ионлар комплекс таркибига кирса, улар комплекснинг ташқи сферасида бўлади. Катионлар, мас, К4[Ғе(С1М)6]даги К+ ҳам, анионлар, мас, [Cu(NH3)4]SO4 даги SO^~ ҳам ташқи сфера ионларидир. К.б. формуласини ёзганда ташқи сфера ионлари квадрат қавсдан ташқарига чиқарилади.

    Марказий атом б-н бевосита боғланган ионлар ёки молекулалар сони унинг координацион сони (К.с.) деб аталади. Мас, K4[Fe(CN)6], Ti(CO)7 ва [Cu(NH3)4]SO4 да марказий атомларнинг К.с. 6, 7 ва 4 га тенг.

    Д.И.Менделеев даврий системасининг катта даврлари ўртасидаги (оралиқ) элементлар (Ti, V, Сг, Mn, Fe, Со, Ni, Си, Zn, Zr, Nb, Mo, Tc, Ru, Rh, Pd, Ag, Cd, Hf, Та, W, Re, Os, Ir, Pt, Аи, Hg, нодир ер элементлари, актиноидлар), баъзи металлмаслар, мас, В, Р, Si кўпинча комплекс бирикма ҳосил қилувчи марказий атомлар бўлиб, кислоталарнинг анионлари (Ғ-, С1-, Br-, S2-, WO2, SO42, РО43’ ва б.), шунингдек, О, N, P, S, Se, С атомларига эга бўлган нейтрал органик ва анорганик молекулалар ҳамда радикаллар лигандлар бўлиб қатнашиши мумкин. Ички сферасида кислоталарнинг анионлари бор К.б. (ацидокомплекслар) анорганик комплексларга яққол мисол бўла олади. Энг кўп Tap-калган лиганд — сувда оддий тузлар эриганда аквокомплекслар ҳосил бўлади, мас: СоС12 + 6Н2О = [Со(Н2О)6]2+ + 2С1-.

    Кристалл аквокомплекслар кристаллогидратлар деб аталади. Тузлар турли органик ва анорганик суюқликларда эриганда ҳар хил сольвато-комплекслар (кристаллосольватлар) ҳосил бўлади. Аммиак бириктириш маҳсули — аммиакатлар, мас, [Ni(NH3)JCl2; спирт бириктириш маҳсули — алкоголятлар (қ. Алкоголят ва феонолятлар), эфир бириктириш маҳсули — эфиратлар ва ҳ.к. кристаллосольватларга киради. Мураккаб молекулалар марказий атомга кислород (сув, спирт, эфир ва б.), азот (аммиак, аминлар), фосфор (РС13, фосфин ҳосилалари), углерод ва б. элементларнинг атомлари орқали бирикади. Кўпинча, лигандлар ўз атомларидан бир нечаси б-н марказий атомга бирикади, улар полидентат лигандлар деб аталади.

    Баъзи бидетант лигандлар 1 та ёки 2 та марказий атомлар б-н бирикиб, 4, 5, 6 аъзоли ҳалқалар ҳосил қилади. Бундай К.б. хелат бирикмалар деб аталади.

    К.б. эритма, кристалл ва газ ҳолатида бўлади. Кимёбиол. жараёнларида ҳам К.б.нинг ўрни муҳим. Хлорофилл, гемоглобин, энзимлар К.б. синфига мансуб. Кўпгина доривор моддалар (коамид, феррамид ва б.), кобальт, темир ионларининг никотинамид б-н бирикмаси К.б. ҳисобланади.

    К.б.нинг номланиши. ИЮПАК системасига биноан, К.б. формуласини ёзишда аввало марказий атом, сўнгра ионли ва нейтрал лигандлар кўрсатилади. Ички ва ташқи сфералар квадрат қавс б-н ажратилади. Мас,

    [Cr(H2O)6](SO4)3, [Co(NO3)(NH3)5] Cl2. Марказий атомнинг заряди қавс ичида рим рақами б-н ифодаланади: К2[РЬВг6] — калий гексабромопалладат (IV), [Fe(NH3)6]Cl2 — гексааминтемир (II) хлорид.

    Комплекс анионлар охирига «ат», анионли лигандларга эса «о» қўшимчаси қўшилади: Fe3[Fe(CN)6]2 — темир (II) гексацианоферрат (III), K2[PdCl4] — калий тетрахлороплатинат. Агар К.б. таркибида нейтрал лигандлар бўлса: Н2О (аква), NH3 (аммин), N0 (нитрозил), СО (карбонил) сўзлари қўшилади. Мас, [А1(ОН)(Н2О)5]2+ - пентааквагидроксоалюминий (II) — ион, [Hg(NH3)2]Cl2 — диаминсимоб (II) — хлорид, K[Co(CN) (CO)2(NO)] — калий дикарбонилнитрозилцианокобальт (I). К.б. таркибига кирган лиганд ўрнида тўйинмаган углеводородлар бўлса, бундай бирикмаларни номлашда лиганднинг олдига Т| (эта) ҳарфи, кўп ядроли К.б.да лиганд кўприк вазифасини бажарса, лиганд олдига и (мю) ҳарфи қўйилади:

    Cl

    / \ (C2H4)Ph Ph (C6HI2) - ди - ц – хлоро (т| — 1,5 — циклооктадиен) (л — этилен) диродий.

    Cl

    К.б. платина металлар, олтин, кумуш, никель, кобальт, мисни ажратиб олиш ва тозалаш, нодир ер элементлари, ишкррий металларни ажратиш ва б. бир қанча технологик жараёнларда, шунингдек, кимёвий анализда кенг қўлланилади. Нафас, фотосинтез, биологик оксидланиш, ферментатив катализ ва б. зарур биологик жараёнларда муҳим роль ўйнайди.

    Ад.: Юсупов В.Г., Тошев М.Т., Парпиев Н.А., Координацией бирикмалар кимёси, Т., 1996; Давронов М.Д., Сулайманкулов К. и др., Комплексные соединения металлов с некоторыми органическими основаниями, Т., 2000.

    Омонулла Хўжаев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.