Köp tillilik

Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 43-b. — ziyouz.com

Köp tillilik KÖP TILLILIK, polilingvizm (yun. roP — köp va lot. Ppyopa — il)

T — muayyan ijtimoiy birlik (eng avvalo davlat) doirasida bir neça tilning qöllanişi; yakka şaxs (kigpilar guru\i) ning bir paytning özida bir neça tildan foydalanişi. Bupda foydalanilayotgan tnllarning har biri aniq kommunikativ vaziyatga qarab tanlab olinadi. Har ikkala holat bir-biriga boğliq böladi (aloqa-ara-şuv ehtiyojlari köp tilli uyuşma vakillariping muayyan qismida K.t.ni keltirib çiqaradi), lekin udarning özaro boğliqligi qat'iy emas: jamiyatda bir tillilikning ustunligi uning malum vakillari köp tilli bölişini inkor etmaydi va, aksin-ça, davlatning K.t.gi muayyan til jamoalari doirasida bir tilda sözla-şuvçi köpçilik aholi bilan muvofiqlaştirilipgi mumkin (mas, Şvey-sariyada). Şu sababli «individual» K.t. bilan «milliy» K.t.ni farqlaş zarur böladi. Yanada katta miqyoslarda K.t. köp millatli davlatlar (Hindiston, Rossiya, AQŞ, Nigeriya va b.) uçun xos xususiyatdir.

K.t. şaroitida özaro aloqa qiliş şakllari (tillar, lahjalar. şevalar, ijtimoiy va professional jargonlar kabi) funksional jihatdan iyerarxiya (poğona)ni taşkil etadi, mas: 1) guruhlararo aloqaning çegaralangan vositalari («xonaki» tillar); 2) turmuşdagi guruhtararo aloqa-aralaşuvning muayyan joyga xos vositalari (Osiyo va Afrikadagi köp qabilali qişloq jamoalaridagi «bozor» tili); 3) ma'muriy (yoki milliy) viloyat tili; 4) kup millatli mintaqa tili; 5) umumdavlat tili («davlatdagg ustun» yoki xalqaro til bölipgi ham mumkin). Agar dastlabki ikki bosqiç tillari asosan norasmiy oğzaki aloqa uçun xizmat qilsa, keyigggi bosqiçdagilari uçun, mazkur vazi-falardan taşqari, yana ommaviy va rasmiy (köpinça yozma) aloqa xizmatlari ham qöşilib, ular ta'lim, axborot vositalari, adabiyot, madaniyag, fap tillariga aylanali.

K.t. aksar hollarda ikki tillşşk (bi-lingvizm) şaklida amalğa oşadi. Uç yeki updan ortiqtilni ommaviy ravişda egallaş (biliş) nisbatan kam uç-rayli. K.t. (bilingvizm) uçup amalda qöllanuvçi tillarning funksional maqomi va ularning (genetik yoki tipo-logik) yaqinlik darajasi muhim ahamiyatga ega. K.t. negizida tillarning özaro ta'sirlaşuvi va yaqinlaşuvi röy bs-radi, tillar ittifoqi hosil böladi.

A/).: Nopos i dşçnistiks. iş. 6. Yazmkoiyu kontakti, M.. 1972: 111 iye y iar A.D.Soi-rsmennaya sotsioliğiiistika. Teoriya, probls-mm, metodm. M., 1976.

Öroq Lifisov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЎП ТИЛЛИЛИК, полилингвизм (юн. роП — кўп ва лот. Ппёпа — ил)

Т — муайян ижтимоий бирлик (энг аввало давлат) доирасида бир неча тилнинг қўлланиши; якка шахс (кигпилар гуру\и) нинг бир пайтнинг ўзида бир неча тилдан фойдаланиши. Бупда фойдаланилаётган тнлларнинг ҳар бири аниқ коммуникатив вазиятга қараб танлаб олинади. Ҳар иккала ҳолат бир-бирига боғлиқ бўлади (алоқа-ара-шув эҳтиёжлари кўп тилли уюшма вакилларипинг муайян қисмида К.т.ни келтириб чиқаради), лекин ударнинг ўзаро боғлиқлиги қатъий эмас: жамиятда бир тиллиликнинг устунлиги унинг маьлум вакиллари кўп тилли бўлишини инкор этмайди ва, аксин-ча, давлатнинг К.т.ги муайян тил жамоалари доирасида бир тилда сўзла-шувчи кўпчилик аҳоли билан мувофиқлаштирилипги мумкин (мас, Швей-царияда). Шу сабабли «индивидуал» К.т. билан «миллий» К.т.ни фарқлаш зарур бўлади. Янада катта миқёсларда К.т. кўп миллатли давлатлар (Ҳиндистон, Россия, АҚШ, Нигерия ва б.) учун хос хусусиятдир.

К.т. шароитида ўзаро алоқа қилиш шакллари (тиллар, лаҳжалар. шевалар, ижтимоий ва профессионал жаргонлар каби) функционал жиҳатдан иерархия (поғона)ни ташкил этади, мас: 1) гуруҳлараро алоқанинг чегараланган воситалари («хонаки» тиллар); 2) турмушдаги гуруҳтараро алоқа-аралашувнинг муайян жойга хос воситалари (Осиё ва Африкадаги кўп қабилали қишлоқ жамоаларидаги «бозор» тили); 3) маъмурий (ёки миллий) вилоят тили; 4) куп миллатли минтақа тили; 5) умумдавлат тили («давлатдагг устун» ёки халқаро тил бўлипги ҳам мумкин). Агар дастлабки икки босқич тиллари асосан норасмий оғзаки алоқа учун хизмат қилса, кейиггги босқичдагилари учун, мазкур вази-фалардан ташқари, яна оммавий ва расмий (кўпинча ёзма) алоқа хизматлари ҳам қўшилиб, улар таълим, ахборот воситалари, адабиёт, маданияг, фап тилларига айланали.

К.т. аксар ҳолларда икки тиллшшк (би-лингвизм) шаклида амалға ошади. Уч еки упдан ортиқтилни оммавий равишда эгаллаш (билиш) нисбатан кам уч-райли. К.т. (билингвизм) учуп амалда қўлланувчи тилларнинг функционал мақоми ва уларнинг (генетик ёки типо-логик) яқинлик даражаси муҳим аҳамиятга эга. К.т. негизида тилларнинг ўзаро таъсирлашуви ва яқинлашуви рўй бс-ради, тиллар иттифоқи ҳосил бўлади.

А/).: Нопос и дшчнистикс. иьш. 6. Язмкоиью контакти, М.. 1972: 111 ие й иар А.Д.Сои-рсменная социолиғииистика. Теория, проблс-мм, методм. М., 1976.

Ўроқ Лифисов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.