Köp yillik kriolitozona
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 867-b. — ziyouz.com
Köp yillik kriolitozona -Yer pöstining yuqori qatlami. Unda köp yillar davomida barqaror manfiy yoki nol t-ra şaroitida yer osti muzining yil böyi va uzoq (ikki yildan kam bölmagan) muddat saqlanişi.
K.y.k.ning ustki qismini köp yillik muzlagan toğ jinslari va yer osti muz bölaqlari qoplagan. Ular litosfera muzlagan zonasi, quyida — muzlagan tor jinslari va yaxlamaydigan kuçli minerallaşgan yer osti suvlari gorizontini hosil qiladi. K.y.k.ning yuqori çegarasi subglyatsial şaroitlarda muz b-n toğ jinslari tutaşgan yuzadan utadi. Yer yuzasida örtaça yillik t-raning manfiy bölişi K.y.k. vujudga kelişi uçun zarur şaroit yaratadi. Kuyi çegarasi esa 0° geoizotermadan utadi, u toğ jinslari yuqori qatlamining issiqlik va namlik almaşinişi şa-roitlariningözgarişi b-n asta-sekin öz holatini özgartiradi. Nol izotermaning Yer yuzasidan çuqurligi mö'tadil kengliklarda bir neça m dan yuqori kengliklarda bir neça km gaça özgarib turadi.
Jan. yarim şarda K.y.k. Antarktidaning muz qoplami ostida va uning şelf zonasida, şuningdek, Jan. Amerika, Afrika va Avstraliyadagi toğ muzliklari va mavsumiy eriydigan tuproq qatlami ostida mavjud. Şim. yarim şarda K.y.k. materiklarning keng qutb osti mintaqasida, qor çiziğidan yuqoridagi toğ tepalarida, arktika dengizlari şelfining ança qismida, Grenlandiya, Islandiya va Şim. Muz okeani orollarida tarqalgan. K.y.k. tarqalgan maydon muzlagan relikt qatlamlarni qöşib hisoblanganda quruqlikning çorak qismidan köproğini taşkil qiladi. K.y.k., ayniqsa, iqlimning global sovuşda yaqqol namoyon bölgan. Yerning geologik tarixi davomida K.y.k.ning maydoni bir neça marta özgargan. «K.y.k.» terminini 1955 y. rus olimi P. F. Şvetsov taqlif etgan. K.y.k. ni tadqiq etişda rus olimlaridan M. I. Sumgin, N. I. Tolstixin, amerikalik S. Myuller, fransuz A. Kayo, ingliz J. Teylor, şvetsiyalik G. Beskov, kanadalik J. R. Makkey va b. salmoqli hissa qöşdilar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎП ЙИЛЛИК КРИОЛИТОЗОНА -Ер пўстининг юқори қатлами. Унда кўп йиллар давомида барқарор манфий ёки ноль т-ра шароитида ер ости музининг йил бўйи ва узоқ (икки йилдан кам бўлмаган) муддат сақланиши.
К.й.к.нинг устки қисмини кўп йиллик музлаган тоғ жинслари ва ер ости муз бўлақлари қоплаган. Улар литосфера музлаган зонаси, қуйида — музлаган тор жинслари ва яхламайдиган кучли минераллашган ер ости сувлари горизонтини ҳосил қилади. К.й.к.нинг юқори чегараси субгляциаль шароитларда муз б-н тоғ жинслари туташган юзадан утади. Ер юзасида ўртача йиллик т-ранинг манфий бўлиши К.й.к. вужудга келиши учун зарур шароит яратади. Куйи чегараси эса 0° геоизотермадан утади, у тоғ жинслари юқори қатламининг иссиқлик ва намлик алмашиниши ша-роитларинингўзгариши б-н аста-секин ўз ҳолатини ўзгартиради. Ноль изотерманинг Ер юзасидан чуқурлиги мўътадил кенгликларда бир неча м дан юқори кенгликларда бир неча км гача ўзгариб туради.
Жан. ярим шарда К.й.к. Антарктиданинг муз қоплами остида ва унинг шельф зонасида, шунингдек, Жан. Америка, Африка ва Австралиядаги тоғ музликлари ва мавсумий эрийдиган тупроқ қатлами остида мавжуд. Шим. ярим шарда К.й.к. материкларнинг кенг қутб ости минтақасида, қор чизиғидан юқоридаги тоғ тепаларида, арктика денгизлари шельфининг анча қисмида, Гренландия, Исландия ва Шим. Муз океани оролларида тарқалган. К.й.к. тарқалган майдон музлаган реликт қатламларни қўшиб ҳисобланганда қуруқликнинг чорак қисмидан кўпроғини ташкил қилади. К.й.к., айниқса, иқлимнинг глобаль совушда яққол намоён бўлган. Ернинг геологик тарихи давомида К.й.к.нинг майдони бир неча марта ўзгарган. «К.й.к.» терминини 1955 й. рус олими П. Ф. Швецов тақлиф этган. К.й.к. ни тадқиқ этишда рус олимларидан М. И. Сумгин, Н. И. Толстихин, америкалик С. Мюллер, француз А. Кайо, инглиз Ж. Тейлор, швециялик Г. Бесков, канадалик Ж. Р. Маккей ва б. салмоқли ҳисса қўшдилар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.