Köp yillik muzlagan toğ jinslari
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 867–868-b. — ziyouz.com
Köp yillik muzlagan toğ jinslari — tarkibida uzoq, muddat muz saqlab turuvçi va litosferaning asosiy muzlagan massasini taşkil qiluvçi jinslar. Manfiy t-ra natijasida paydo böladi. Bunday jinslar yer yuzasining faol yuqori qatlamidan bir qadar çuqurlikda yotadi va tegişli tabiiy şaroitda kamida ikki yildan yuz yillab va hatto ming yillab muzlagan holatda saqlanib turadi. Hoz. zamon ma'lumotlariga köra, muzlagan holatdagi toğ jinslarining eng katta yoşi 1 mln. yildan oşadi. Özbekistonda bunday jinslar 4000 m dan yuqoridagi toğ tepalarida uçraydi. Muz qöşimçalarining şakli va ölçamlari va özaro joylaşuvi çökindilarning töplanişi va muzlaş şaroitiga boğliq. Muzlagan toğ jinslari öz tarkibida suv va suv buğini ham saqlaşi mumkin, ularning hajmi va taqsimlanişi jinsning mineral yoki organo-mineralli skeletining dispersligiga va muzlaş yoki eriş şaroitiga boğliq. Muzlagan toğ jinsida muzning bölişi uning fizik, mexaniq va filtratsiya xususiyatlariga jiddiy ta'sir körsatadi. Böş va yoriqlari bölgan qoyali toğ jinslari muzlaşi natijasida yangiça xususiyatlarga (bir-biriga yopişib qoliş, suv ötkazmaslik va h.k.) ega böladi. Bu holat jinslardan quriliş işlarida foydalanişda muhim ahamiyatga ega. Şunday hududlarni özlaştirişda öziga xos şaroitlarni hisobga oliş zarur. Turli inşootlarni loyihalaş va qurişning ilmiy asoslarini geokriologiya muhandisligi hal qiladi. Bu sohaning rivojiga xorijda rossiyalik, şvetsiyalik, amerikalik va b. olimlar salmoqli hissa quşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎП ЙИЛЛИК МУЗЛАГАН ТОҒ ЖИНСЛАРИ — таркибида узоқ, муддат муз сақлаб турувчи ва литосферанинг асосий музлаган массасини ташкил қилувчи жинслар. Манфий т-ра натижасида пайдо бўлади. Бундай жинслар ер юзасининг фаол юқори қатламидан бир қадар чуқурликда ётади ва тегишли табиий шароитда камида икки йилдан юз йиллаб ва ҳатто минг йиллаб музлаган ҳолатда сақланиб туради. Ҳоз. замон маълумотларига кўра, музлаган ҳолатдаги тоғ жинсларининг энг катта ёши 1 млн. йилдан ошади. Ўзбекистонда бундай жинслар 4000 м дан юқоридаги тоғ тепаларида учрайди. Муз қўшимчаларининг шакли ва ўлчамлари ва ўзаро жойлашуви чўкиндиларнинг тўпланиши ва музлаш шароитига боғлиқ. Музлаган тоғ жинслари ўз таркибида сув ва сув буғини ҳам сақлаши мумкин, уларнинг ҳажми ва тақсимланиши жинснинг минерал ёки органо-минералли скелетининг дисперслигига ва музлаш ёки эриш шароитига боғлиқ. Музлаган тоғ жинсида музнинг бўлиши унинг физик, механиқ ва фильтрация хусусиятларига жиддий таъсир кўрсатади. Бўш ва ёриқлари бўлган қояли тоғ жинслари музлаши натижасида янгича хусусиятларга (бир-бирига ёпишиб қолиш, сув ўтказмаслик ва ҳ.к.) эга бўлади. Бу ҳолат жинслардан қурилиш ишларида фойдаланишда муҳим аҳамиятга эга. Шундай ҳудудларни ўзлаштиришда ўзига хос шароитларни ҳисобга олиш зарур. Турли иншоотларни лойиҳалаш ва қуришнинг илмий асосларини геокриология муҳандислиги ҳал қилади. Бу соҳанинг ривожига хорижда россиялик, швециялик, америкалик ва б. олимлар салмоқли ҳисса қушган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.