Köper effekti
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 789–790-b. — ziyouz.com
Köper effekti — metallarda erkin elektronlarning juft (köper jufti) bölib birlaşişi natijasida öta ötkazuvçanlik hosil bölişi. 1956 y.da L. Köper kaşf qilgan. K. e. hozirgi zamon öta ötkazuvçanlik nazariyasining asosi hisoblanadi. Metallarning öta ötkazuvçanligi kvant effektlarga boğliq. Metaldda harakatlanayotgan elektron metall strukturasidagi panjaralarni deformatsiyalaydi. Deformatsiya natijasida bir-biriga «boğlangan» elektronlar hosil böladi. Kvant nazariyada bunday «juftlaşgan» elektronlar paydo bölişi ularning fononlar — panjara tebranişi kvantlari almaşinuvidan deb tuşuntiriladi. Fononlar almaşinuvi natijasida elektronlar orasida ma'lum tortiliş kuçi (Frelix kuçi) paydo böladi. Kritik t-radagi metallarda bunday tortiliş kuçi kulon (elektrostatik) kuçidan katta bölib, metall kritik holatga ötadi (q. Öta ötkazuvçanlik).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎПЕР ЭФФЕКТИ — металларда эркин электронларнинг жуфт (кўпер жуфти) бўлиб бирлашиши натижасида ўта ўтказувчанлик ҳосил бўлиши. 1956 й.да Л. Кўпер кашф қилган. К. э. ҳозирги замон ўта ўтказувчанлик назариясининг асоси ҳисобланади. Металларнинг ўта ўтказувчанлиги квант эффектларга боғлиқ. Металдда ҳаракатланаётган электрон металл структурасидаги панжараларни деформациялайди. Деформация натижасида бир-бирига «боғланган» электронлар ҳосил бўлади. Квант назарияда бундай «жуфтлашган» электронлар пайдо бўлиши уларнинг фононлар — панжара тебраниши квантлари алмашинувидан деб тушунтирилади. Фононлар алмашинуви натижасида электронлар орасида маълум тортилиш кучи (Фрелих кучи) пайдо бўлади. Критик т-радаги металларда бундай тортилиш кучи кулон (электростатик) кучидан катта бўлиб, металл критик ҳолатга ўтади (қ. Ўта ўтказувчанлик).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.