Kopetdoğ
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 602–603-b. — ziyouz.com
Kopetdoğ — Eron toğligining şim. dagi toğlar, asosan, Eron, qisman Turkmaniston hududida, Turkmaniston—Xuroson toğlarining bir qismi. Öz. 650 km, eni 200 km gaça. Eng baland joyi 3117 m (Xazormasjid toği). Köp qismi asimmetrik gryada va platolardan iborat. Iqlimi Örta dengiz tipidagi subtropik, quruq iqlim. Yanv. ning örtaça t-rasi balandlik ortgan sari Gdan —4° gaça, iyulniki 29° dan 18° gaça pasayadi. Yillikyoğin 150—500 mm. Daryolari: Atrek, Xilum, Balxob, Obiqaysar. K. alp burmalanişida yuzaga kelgan. Çökindi, asosan, bör, paleogen, neogen va yura davrlarining ohaktoş, margel, qumtoş, konglomerat va gillaridan tuzilgan. Simob, mişyak, barit, viterit kabi foydali qazilmalar, quriliş toşlari olinadi. Mineral va termal buloqlar bor. Tez-tez zilzila bölib turadi (Aşxobod zilzilasi). Antiklinal tizmalar va antiklinal vodiylar b-n birgalikda sinklinal tizmalar uçraydi. Karst keng tarqalgan (Baxardan ğori). Vodiylarda yonğoq, anjir, bodom, muşmula, nok, qoraqand, dölana, yovvoyi tok, toğ etaqlarida toğ çöli va çala çul ösimliklari ösadi, balandrokda toğ ötloqlari uçraydi. Qumsiçqon, olaxurjun, öq ilon, kölbor ilon, jayra, toğ qöyi, tönğiz, qoplon, sirtlon, örmon olmaxoni va b. yaşaydi. Kopetdoğ qöriqxonasi taşqil etilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОПЕТДОҒ — Эрон тоғлигининг шим. даги тоғлар, асосан, Эрон, қисман Туркманистон ҳудудида, Туркманистон—Хуросон тоғларининг бир қисми. Ўз. 650 км, эни 200 км гача. Энг баланд жойи 3117 м (Хазормасжид тоғи). Кўп қисми асимметрик гряда ва платолардан иборат. Иқлими Ўрта денгиз типидаги субтропик, қуруқ иқлим. Янв. нинг ўртача т-раси баландлик ортган сари Гдан —4° гача, июлники 29° дан 18° гача пасаяди. Йилликёғин 150—500 мм. Дарёлари: Атрек, Хилум, Балхоб, Обиқайсар. К. альп бурмаланишида юзага келган. Чўкинди, асосан, бўр, палеоген, неоген ва юра даврларининг оҳактош, маргель, қумтош, конгломерат ва гилларидан тузилган. Симоб, мишьяк, барит, витерит каби фойдали қазилмалар, қурилиш тошлари олинади. Минерал ва термал булоқлар бор. Тез-тез зилзила бўлиб туради (Ашхобод зилзиласи). Антиклиналь тизмалар ва антиклиналь водийлар б-н биргаликда синклиналь тизмалар учрайди. Карст кенг тарқалган (Бахардан ғори). Водийларда ёнғоқ, анжир, бодом, мушмула, нок, қорақанд, дўлана, ёввойи ток, тоғ этақларида тоғ чўли ва чала чул ўсимликлари ўсади, баландрокда тоғ ўтлоқлари учрайди. Қумсичқон, олахуржун, ўқ илон, кўлбор илон, жайра, тоғ қўйи, тўнғиз, қоплон, сиртлон, ўрмон олмахони ва б. яшайди. Копетдоғ қўриқхонаси ташқил этилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.