Köprik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 873–874-b. — ziyouz.com
Köprik — 1) tösiq (daryo, kanal, jar yoki boşqa joylar) dan yöl ötkaziş uçun quriladigan muhandislik inşooti. Vazifasiga köra, K.ning avtomobil, t. y. va piyodalarga möljallangan K., yöl ötkazgiç; joylaşiş örniga köra, şahar K.lari va şahardan taşqaridagi yöllarga quriladigan; birlaştirilgan (avtomobil va t. y.lar uçun birga qurilgan), akveduk, viaduk xillarga; işlatiladigan materialiga köra, yoğoç, toş, metall, temir-beton K.ga, prolyot tizimlariga qarab, balkali, arkli va osma, konsol; prolyotlar soniga köra, bir prolyotli va köp prolyotli; yuk kötaruvçi konstruksiyasiga nisbatan joylaşişiga köra, ustidan, pastdan, örtasidan harakatlanadigan xillarga; qatnovning uzluksiz va özlukli bölişiga qarab, K. doimiy va harakatlanuvçi (oçiladigan, kötariladigan, sözadigan) xillarga; yiğma va qismlarga ajraladigan xillarga bölinadi. K.-kanal va K.-uylar ham böladi. Bölar köprik vazifasini ötaş b-n birga uy va kanal vazifasini ham ötaydi. Ilgari K.lar, köpinça, yoğoç va xarsang toşlardan qurilgan. Qad. yoğoç K.lar saqlanib qolmagan. Örta asrlarda arkli xarsang K.lar (Rim, Ispan, Xitoyda) köproq qurilgan. Örta Osiyo va Rossiyada yoğoç va toş K.lar bölgan. Katta daryolardan ötişda sözuvçi K.dan foydalanilgan. Çöyan K.lar Angliyada (1779), söngra Rossiyada (1784); osma (zanjirli) K. Amerikada (1796), keyin Angliya va Rossiyada qurilgan. 20-a. boşlariga kelib K. qurişda temir-betondan asosiy material sifatida foydalanila boşlandi, çunki pişiq, arzon, uni yiğiş oson va b. Unça uzun bölmagan K. qurişda temir-beton prolyot tayançlarga butuniça kranlar yordamida qöyiladi. Undan ravoqli, balkali va ramali K.lar qurila boşladi. Hoz. zamon ravoqli temir-beton K.larning prolyotlari öz. 300 m ga yetadi. Özbekistonda Çirçiq, Sirdaryo va Amudaryodan ötkazilgan K.lar, asosan temir-betondan arkli va ramali qilib qurilgan. K., asosan, tayanç va prolyotdan iborat böladi. Tayançlar qirğoq va oraliq tayançlarga bölinadi. Temir-beton va xarsang toşdan yasalgan K.da, köpinça, prolyot va tayançlar yaxlit qurilmani hosil qiladi. Aralaş konstruksiyalar (mas, temir-betonli pölat balkalar yoki pölat şprengelli temir-beton balkalar va b.) keng qöllanilmoqda. Hoz. zamon K. qurilişida yiğma K. konstruksiyalaridan, yiğma elementlarini unifikatsiyalaş va bir xillaştiriş usullaridan, K. konstruktiv tizimlarini rivojlantiriş, prolyotlarni özaytiriş, mustahkamligi yuqori bölgan pölat, yengil qotişmalar va betonlardan, parçin mixli birikmalar örnida payvand birikmalardan, tutaş temir-beton K. qurişda qismlarga ajratiladigan opalubkalardan va montaj agregatlardan foydalanilmokda; 2) avtomobil, traktorlar yuriş qismining elementa. Ğildiraklarga ta'sir qiladigan kuçlarni rama yoki közovga özatadi. Örnatilgan ğildiraqlarning vazifasiga qarab, yetakçi, boşqariladigan va murakkab (yetakçi va ayni vaqtda boşqariladigan) K.lar böladi. Bundan taşqari, oldingi, ketingi va örta (uç öqli avtomobillarda) K.lar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎПРИК — 1) тўсиқ (дарё, канал, жар ёки бошқа жойлар) дан йўл ўтказиш учун қуриладиган муҳандислик иншооти. Вазифасига кўра, К.нинг автомобиль, т. й. ва пиёдаларга мўлжалланган К., йўл ўтказгич; жойлашиш ўрнига кўра, шаҳар К.лари ва шаҳардан ташқаридаги йўлларга қуриладиган; бирлаштирилган (автомобиль ва т. й.лар учун бирга қурилган), акведук, виадук хилларга; ишлатиладиган материалига кўра, ёғоч, тош, металл, темир-бетон К.га, пролёт тизимларига қараб, балкали, аркли ва осма, консоль; пролётлар сонига кўра, бир пролётли ва кўп пролётли; юк кўтарувчи конструкциясига нисбатан жойлашишига кўра, устидан, пастдан, ўртасидан ҳаракатланадиган хилларга; қатновнинг узлуксиз ва ўзлукли бўлишига қараб, К. доимий ва ҳаракатланувчи (очиладиган, кўтариладиган, сўзадиган) хилларга; йиғма ва қисмларга ажраладиган хилларга бўлинади. К.-канал ва К.-уйлар ҳам бўлади. Бўлар кўприк вазифасини ўташ б-н бирга уй ва канал вазифасини ҳам ўтайди. Илгари К.лар, кўпинча, ёғоч ва харсанг тошлардан қурилган. Қад. ёғоч К.лар сақланиб қолмаган. Ўрта асрларда аркли харсанг К.лар (Рим, Испан, Хитойда) кўпроқ қурилган. Ўрта Осиё ва Россияда ёғоч ва тош К.лар бўлган. Катта дарёлардан ўтишда сўзувчи К.дан фойдаланилган. Чўян К.лар Англияда (1779), сўнгра Россияда (1784); осма (занжирли) К. Америкада (1796), кейин Англия ва Россияда қурилган. 20-а. бошларига келиб К. қуришда темир-бетондан асосий материал сифатида фойдаланила бошланди, чунки пишиқ, арзон, уни йиғиш осон ва б. Унча узун бўлмаган К. қуришда темир-бетон пролёт таянчларга бутунича кранлар ёрдамида қўйилади. Ундан равоқли, балкали ва рамали К.лар қурила бошлади. Ҳоз. замон равоқли темир-бетон К.ларнинг пролётлари ўз. 300 м га етади. Ўзбекистонда Чирчиқ, Сирдарё ва Амударёдан ўтказилган К.лар, асосан темир-бетондан аркли ва рамали қилиб қурилган. К., асосан, таянч ва пролётдан иборат бўлади. Таянчлар қирғоқ ва оралиқ таянчларга бўлинади. Темир-бетон ва харсанг тошдан ясалган К.да, кўпинча, пролёт ва таянчлар яхлит қурилмани ҳосил қилади. Аралаш конструкциялар (мас, темир-бетонли пўлат балкалар ёки пўлат шпренгелли темир-бетон балкалар ва б.) кенг қўлланилмоқда. Ҳоз. замон К. қурилишида йиғма К. конструкцияларидан, йиғма элементларини унификациялаш ва бир хиллаштириш усулларидан, К. конструктив тизимларини ривожлантириш, пролётларни ўзайтириш, мустаҳкамлиги юқори бўлган пўлат, енгил қотишмалар ва бетонлардан, парчин михли бирикмалар ўрнида пайванд бирикмалардан, туташ темир-бетон К. қуришда қисмларга ажратиладиган опалубкалардан ва монтаж агрегатлардан фойдаланилмокда; 2) автомобиль, тракторлар юриш қисмининг элемента. Ғилдиракларга таъсир қиладиган кучларни рама ёки кўзовга ўзатади. Ўрнатилган ғилдирақларнинг вазифасига қараб, етакчи, бошқариладиган ва мураккаб (етакчи ва айни вақтда бошқариладиган) К.лар бўлади. Бундан ташқари, олдинги, кетинги ва ўрта (уч ўқли автомобилларда) К.лар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.