Koreya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 608–613-b. — ziyouz.com
Koreya (koreysça Çoson — Tonggi tarovat) — Şarqiy Osiyodagi mamlakat. Asosan, Koreya ya. o. va uning materikka tutaşgan qismida hamda 3,5 mingga yaqin orolda joylaşgan. K.ni şarkdan Yapon dengizi, ğarbdan Sariq dengiz örab olgan, jan.da Koreya böğozi uni Yaponiyadan ajratib turadi. Dengiz çegaralari 8,7 ming km. Şim.da Xitoy va Rossiya Federatsiyasi b-n çegaradoş. Quruqlik çegaralari 1,3 ming km. Mayd. 219 ming 20 km2, aholisi 69,87 mln. kişi (2001).
Yarim orolning şim. qismida va qisman materikda Koreya Xalq Demokratik Respublikasi, yarim orolning jan. qismida Koreya Respublikasi joylaşgan.
Aholisi. K.— bir millatli mamlakat; aholisining 99% dan ortiği koreyslar. Dindorlari buddaviylik, konfutsiylikka va, qisman, xristian diniga e'tiqod qiladi. Rasmiy tili — koreys tili.
Tabiati. Şarqiy qirğoği toğlik. Kemaçilik uçun eng qulay buxtalari şim. qismida. Tabiiy gavanlari jan. qirğoqda. Ğarbiy sohili, asosan, tekislik, ammo köp bölakka bölingan. K.ning aksari qismi toğlik. Şim.da Şim. Koreya toğlari (bal. 2744 m gaça) va katta yassi toğlar, Koreya ya.o.ning şarqida Şarqiy Koreya toğlari, jan.da şu toğlarning jan.-ğarbiy tarmoqlari, 36° ş. k.dan jan.da esa Jan. Koreya toğlari bor. K. hududining 1/4 qismini pasttekislik va tekisliklar taşqil etadi. K., asosan, tokembriy granitlari, gneyslar va metamorfik slanets qatlamlaridan iborat. K.da 100 ga yaqin temir ruda koni, polimetall konlari, volfram, xrom, kobalt, nikel, oltin va kumuş rudasi konlari, bundan taşqari, grafit, magnezit, toşkömir kabi noruda qazilma konlari ham bor.
Ikdimi — dengiz iqlimi, şim. da özgaruvçan, köp qismida mö'tadil, jan.da subtropik. Eng issiq oy (avg.) ning örtaça t-rasi 22—26°, yanv.niki — 21° dan +4° gaça, toğlarda — 40° gaça. Örtaça yillik yogin 700—1500 mm. Daryo köp, ammo kiçik, qor va yomğir suvlaridan töyinadi. Asosiy daryolari: Amnokkan, Tumangan, Naktongan, Tedongan va Xangan. Yirik daryolarining quyi oqimidagina kema qatnaydi. Qönğir örmon tuproği, kizil, sariq, unumdor allyuvial tuproqlar uçraydi. Yer yuzasining 70%dan köproği örmon va butazorlar b-n qoplangan. Toğ etaqlarida şumtol, kaştan, yuqoriroğida qoraqarağay, qarağay, kedr va b. ösadi. 300 m gaça baland joylarda doim yaşil ösimliklar bor. Hayvonlardan yölbars, qoplon, qora va qönğir ayiqlar, buğu, parrandalardan esa tustovuq, ördak va b. yaşaydi. Baliqning 75 turi mavjud.
Tarixi. Koreya ya. o.da odamlar sönggi paleolit davridan yaşaydi. Mil. av. 5— 4-a.larda taşqil topgan Çoson birinçi koreys davlatidir. Mil. av. 109 y.da Xan davlati (Xitoy) Çosonni bosib oldi. Xitoy bosqinçilariga qarşi kuraş davomida (milodning boşlarida) Koguryo, Pekçe, Silla va b. davlatlar paydo böldi. Mil. 313 y.da Koguryo xitoylarni batamom surib çiqardi va har jihatdan rivojlangan qudratli daştatga aylandi.
Bu davrda dehqonçilik, metall quyiş va işlaş, töqimaçilik, hunarmandçilik, savdo-sotiq va h.k. rivojlandi. 9-a.da tarqoqlik davri boşlandi. 935 y.da Koryo (K. nomi şundan) davlatining asosçisi Van Gon mamlakatni birlaştirdi. 10-a. oxirlariga kelib markazlaşgan davlat paydo böldi. 1231 y. möğul qöşinlari K.ga bostirib kirdi va Yuan imperiyasini tuzdi. 14- a. örtalarida Koryo unga böysunişdan boş tortdi. 1359—62 y.larda xitoy istiloçilari bosqinini qaytardi. 1392 y. laşkarboşi Li Son Ge Koryoga van qilib tayinlandi, Li sulolasi (1392—1910) ga asos solindi. Koryo davlati Çoson nomini oldi, poytaxti esa Kegyondan Xanson (19-a. oxiridan Seul)ga köçirildi. 15-a. örtalarida iqgisodiy va madaniy jihatdan yuksaldi.
Yapon va manjur bosqinçilari hujumi davrida (16-a. oxiri — 17- a. ning 1-yarmi) davlatning ahvoli oğirlaşdi. 1592—98 y.larda Çoson xalqi öz ozodligi uçun kuraşdi va yapon bosqinçilarini mamlakatdan quvib çiqardi. Manjurlarning 1627 va 1636 y.lardagi bosqinçilik uruşlari natijasida mamlakat ança vayron böldi. 18- a. oxiridan mehnatkaşlarning hukmdor tabaqaga qarşi yirik qözğolonlari bölib ötdi. 19-a. ning 60-y.larida xalq ommasining erksevarlik qaraşlarini ifoda etgan Tonxak diniy mazhabi vujudga keldi. 60—70-y.larda Yaponiya K.ni asoratli Kanxva şartnomasini tuzişga majbur qildi. Söngra AQŞ, Buyuk Britaniya, Germaniya, Rossiya, Fransiya va b. davlatlar ham Koreya b-n şunday bitimlar tözişdi. 1904—05 y.lardagi rus-yapon uruşi davrida Yaponiya K.ni bosib olib, mamlakat ustidan nazorat örnatdi. K. aholisi yapon bosqinçilariga qarşi qattiq kuraş olib bordi. Yapon hukmronligi joriy etilgan davr (1910—45)da K. Yaponiyaning xom aşyo makoni va bozoriga aylantirildi, nihoyat, K. Yaponiya imperiyasi tarkibiga qöşib olindi.
1917 y.da iş taşlaş, talabalarning norozilik harakatlari bölib ötdi. 1919 y. mart — apr.dagi umummillat qözğolonida işçilar, dehqonlar va mahalliy savdo-sanoat doiralari (jami 2 mln .dan ortiq kişi) faol qatnaşdi. Bu voqealardan çöçigan yapon ma'murlari öşa yil avg.da «öz-özini boşqariş tizimi»ni joriy etiş va b.dan iborat islohot dasturini e'lon qildi. Sanoatning ösişi işçilar safining kengayişiga sabab böldi. 20-y.lardan kasaba uyuşmalari va b. ommaviy jamoat taşqilotlari vujudga kela boşladi. 1925—28 y.larda işçilar 349 marta iş taşladi va köpi ularning ğalabasi b-n tugadi.
1929—33 y.lardagi jahon iqtisodiy böhroni davrida dehqonlar, mayda va örta tadbirkorlarning ahvoli oğirlaşdi. 1930—32 y.larda 517 marta işçilarning iş taşlaşi, 237 marta dehqonlar qözğoloni, öquvçi yoşlarning namoyişlari bölib utdi. 2-jahon uruşida K. xalqi yapon mustamlakaçilariga qarşi kuraşdi. Bu uruşda Yaponiyaning mağlubiyati natijasida uning K.dagi hukmronligi barham topdi.
1945 y. avg.da K.ning 38-paralleldan şim. qismi Sovet Armiyasi tomonidan ozod qilindi. Şu yil sent. oyining boşlarida AQŞ qöşinlari K.ning jan.ni işğol qildi. Ittifoqçilarning qarorida 38-parallel Sovet va Amerika qöşinlari örtasidagi çegara çiziği bölib qolişi belgilangan edi. 1945 y. dek.dasobiq SSSR, AQŞ va Buyuk Britaniya taşqi işlar vazirlarining Moskva kengaşi K.ni vasiylikka oliş haqida qaror qabul qildi (gomindançilar hukmronligidagi Xitoy ham keyinçalik şu qarorga qöşildi). Kengaş K.ni yagona demokratik mustaqil davlat sifatida qayta tiklaşni nazarda tötib, K.ning muvaqqat markaziy hukumatini tuziş fikrini bildirdi. Aniq taqliflarni tayyorlaş Sovet va Amerika qömondonligi vakillaridan iborat qöşma komissiyaga topşirildi. Komissiya 1946—47 y.lar mobaynida işladi, ammo keskin ixtiloflar sababli öz zimmasidagi vazifani bajara olmadi.
1948 y. 15 avg.da Seulda K. Respublikasi (KR), 9 sent.da Pxenyanda K. Xalq Demokratik Respublikasi (KXDR) tuzilganligi rasmiy ravişda e'lon qilindi. 1948 y. sent.da Sovet Ittifoqi KXDR Oliy xalq majlisining murojaatini qondirib, öz qöşinlarini uning hududidan olib çiqib ketdi. AQŞ Jan. K.dagi qöşinlarini 1949 y. örtalarida olib ketdi.
Mamlakatni birlaştiriş borasida KXDR b-n KR örtasidagi keskin özaro qarama-qarşilik oqibatida ikkala tomonning aybi b-n köp martalab qurolli töqnaşuvlar böldi. Bu mojarolar 1949 y.ning 2-yarmidan boşlab, ayniqsa, şiddatli tus oldi, natijada, 1950 y.da töla miqyosli uruş harakatlari boşlanib ketdi. Öşa yili 25 iyunda BMT Xavfsizlik Kengaşida SSSR vakili qatnaşmagan paytda KXDRni KRga qarşi tajovöz qilişda ayblovçi qaror qabul qilindi va 2 kundan keyin BMT ga a'zo davlatlarni KRga şoşilinç yordam berişga çaqiruvçi yana bir qaror qabul etildi.
Xalqaro kuçlar tomonidan KXDRga taxlikali xavf tuğilgaç, Xitoy xalq köngillilari (salkam 1 mln. kişi) Şim. Koreyaga yordamga keldi. Şiddatli janglardan keyin 1951 y. örtalarida ikkala tomon uruşda ğalaba qozoniş imkoni yökligini anglab, mudofaaga ötdi va muzoqara boşlaşga majbur böldi. 1953 y. 27 iyulda K.da yaraş töğrisida bitim imzolandi. KXDR b-n KR örtasida 4 km kenglikda qurolsiz mintaqa örnatildi.
Uç yillik uruş mamlakatni abgor qildi, uning iqtisodiyotiga katta putur yetkazdi. Millionlab kişilarning oilalari bölinib ketdi. Bu birodarkuşlik uruşi Şim. b-n Jan.ning ajralişini yanada kuçaytirdi.
1970-y.larning boşlaridan KXDR b-n KR özaro munosabatlarni tartibga soliş yöllarini izlaş va mamlakatni qayta birlaştirişga erişiş maqsadida muloqot qilib keldi. 1991 y. sent.da ikkala koreys davlati BMTga qabul etildi. Öşa yil dek.da KXDR b-n KR örtasida yaraşiş, hujum qilmaslik, hamkorlik va mol ayirboşlaş haqida bitim, 1992 y. fev.da Koreya ya.o.ning parçalanmasligi töğrisida Qöşma deklaratsiya imzolandi. Nihoyat, 2000 y. iyunida KR prezidenti KXDR ga taşrif buyurdi va Şim. b-n Jan. örtasida iliq munosabatlar va hamkorlik boşlaşga qaror qilindi.
Fani va ilmiy muassasalari. K. — qadimdan ilm-fan yuksak darajada rivojlangan mamlakat. 6—7-a.lardayoq astronomiya va meteorologiya kuzatuvlari olib borilgan, murakkab inşootlar qurilgan. 632—647 y.larda Şa-rqiy Osiyoda eng qad. rasadxona minorasi — Çxomsonde barpo etilgan. 718 y.da K.da soat kaşf qilingan. 682 i. Sillada «Kukxak» davlat oliy bilim yurti oçilgan va 717 y.dan tibbiyot, mat., 794 y. dan astronomiya öqitila boşlagan. 11—13-a. larda çinni idişlar va asboblar i.ç. rivojlangan. Şu davrda koreyslar xitoy ksilografiyasini örganib, şu usulda 6 ming jilddan iborat budda qonunini naşrdan çiqardi. 1234—41 y.larda bosmaxonalarda metall harflar işlatila boşladi.
15-a. örtalaridan amaliy fanlar rivojlandi. K. olimlari «Dehqonçilik ilmi» nomli asarda öşa davr agronomiya bilimlari haqida ma'lumot berganlar. Yan Son Ji va b.-Koryoning tarixiy geogr. xaritasini tuzişdi (1451). 1445 y. tibbiyot ensiklopediyasi naşr etildi. 15—17-a. larda tabiiy-ilmiy asarlar, jumladan, turli soha ensiklopediyalari paydo böldi. 15—16-a.larda harbiy texnika sohasida katta muvaffaqiyatlarga erişildi. Li Sun Sin qarbiy kemalar, artilleriya qurollari tuzilişini takomillaştirdi. 19-a. da mat., astronomiya va terapiyaga oid ilmiy asarlar yaratildi. K.da falsafa, tarix, tilşunoslik fanlari ham qad. an'analarga ega. K.ni Yaponiya bosib olganidan keyin ilm-fan rivoji töxtab qoldi.
Adabiyoti milodning avvalida qad. K. folkloridan rivojlana boşlagan. 19-a. oxirigaça badiiy asarlar koreys tilida va xanmun — xitoy adabiy tilining koreyslaştirilgan şaklida yaratilgan. Xitoy iyeroglifi, keyinroq koreys alifbosida yozilgan «Ona-vatan qöşiqlari» (7—11-a.lar) K. adabiyotining qad. namunasidir, 11 — 14-a.larda uning davomi — «Kore qöşiqlari» yaratildi. Şe'riyatning vujudga kelişida Çxve Çxi Von (857) muhim rol öynadi. Li In No uni yanada rivojlantirdi. Badiiy nasr asta-sekin tarixiy adabiyotdan ajralib çikdi. Novella janriga Kim Si Sip (1435— 93) asos soldi. 1487 y. So Go Jon (1420—88) 130 kitobdan iborat «Şarq antologiyasi»ni tuzdi. Lim Je (1549— 87) satirik qissalar yozdi. 16—17-a.larda tabiat gözalliklarini madh etuvçi va falsafiy şe'riyat ravnak, topdi. 17—19-a.larda koreys tilida köplab qissalar yozildi, dastlabki romanlar paydo böla boşladi, yangi nasr şakllandi. Dastlabki erkin şe'rlarni Çxve Nam Son va Kim Ok yozdi. Yaponiya xukmronligi davrida adabiyotning taraqqiyoti vaqtinça töxtab qoldi; köpgina yozuvçilar qatagonga uçradi. 1919 y. qözğoloni bostirilgandan keyin har xil dekadentlik yönalişlari köpaydi. Realistik romanlar paydo böldi (1934). Yapon reaksiyasi kuçaygan davrda tarixiy roman janri ommalaşdi (30-y.larning 2-yarmi). Yaponiyaga qarşi xalq laşkarlari uçun jangovar inqilobiy şe'rlar, qöşikdar va kiçik pyesalar yaratildi (1930-40).
Me'morligi. Neolit davridan yarim yertöla qoldiklari, milod boşlaridan sağanalar, daxmalar, 7-a.dan Kyonju yaqinidagi Çxomsonde rasadxonasi qolgan. 8-a.dan şaharlar, şu jumladan, poytaxt — Kyonju jadal qurila boşladi, ibodatxona majmualari, pagodalar (ğor şaklidagi Sokköram ibodatxonasi, Pulguks majmuasi) barpo etildi. Kore davlati davrida murakkab şaklli, naqşin pagoda va monastirlar qad kötardi, dunyoviy inşootlar (hukmdorlarning saroylari) bunyod etildi. Li sulolasi zamonlarida qurilgan muhtaşam majmualar yoğoç hamda toş öymakorligi va naqqoşligi usulida bezatildi. Diniy inşootlar haşamat b-n ziynatlandi. Xalq esa toş, loy va yoğoçdan yasalgan pastqam uylarda yaşardi. Imoratlarni jan.ga, ya'ni oftobga qaratib quriş urf böldi. Yaponiya mustamlaka hukmronligi davri (1910—45) da Yevropa va Yaponiya me'morligi ruhida imoratlar qurildi.
Tasviriy san'ati. Koreyslar qad. zamonlardan rangtasvir b-n şuğullana boşlaganlar. Neolit davriga mansub sopol idişlar qoldiqlari topilgan. Metall qurollar va gulli sopol idişlar mil. av. 1-a.ga taalluqli. Milodning boşlarida K.ning badiiy madaniyati ança rivojlanib, Yaponiya san'atiga ta'sir ötkazdi va öz navbatida Xitoy san'ati ta'siridan bahramand böldi. 3—7-a. larda daxmalar köpinça yer osti inşooti tarzida qurilar, devor va şiftlarda afsonalar mazmunidagi bazmi jamşid, tantanali marosim sahnalari tasvirlanardi. Amaliy bezak san'atida çavandozlar, uyçalar, hukmdorlarning oltin tojlari yasaldi. Haykaltaroşlik rivoj topdi. Toş va metallarni yönib işlaş, şoyi töqiş, tuş va böyoq b-n rang-barang rasmlar soliş avj oldi. Sopol va çinni buyumlar köplab işlandi. Li sulolasi davrida saroy an-sambllari vujudga keldi.
Öziga xos rassomlik akademiyasi — Toxvaso (14-a.) tasviriy san'atning rivojlanişida katta rol öynagan. 15— 17-a.larda yirik rassomlar, 18-a.da manzaraçilar va portretçilar paydo böldi. 19-a. oxiriga kelib, moyli böyoq işlatila boşladi. Çinni va sopol buyumlar işlaş takomillaşdi. San'atning barça sohalarida 20-a.dan Ğarb uslublari va an'analari ta'siri kuçaydi.
Musiqasining lad tuzilişi pentatonikata asoslangan. Musiqa ijtimoiy hayot va diniy marosimlarda muhim rol öynagan. 3—9-a.larda saroyda xor va çolğu ansambllari konsertlar bergan, musiqiy tomoşalar körsatilgan. 6-a.dan komöngo, tegim, pxiri, kayagim singari torli çolğu asboblar keng tarqalgan. Qad. 60 turdagi çolgu asbobidan 45 turi hoz. gaça yangrab kelayotir. Son Xyon va b. koreys musiqa ensiklopediyasi — «Musiqaşunoslik asoslari»ni tuzdilar (1493). Imperator saroy i huzurida xonanda va sozandalar, raqqos va raqqosalardan iborat ansambllar bölgan. 16-a.ning 2-yarmidan boşlab, uruşlar va bosqinçiliklar ta'sirida K. musiqasi tuşkunlikka uçradi, faqat xalq qöşiqlari janri rivojlandi. 19-a.ning 2-yarmida musiqali drama janri — çxangik rivojlanib, keyinçalik milliy opera paydo böldi. 20-a. boşlarida K.ga Yevropa musiqasi kirib kela boşladi.
Teatr tomoşalarining unsurlari qad. marosim qöşiqlari va öyinlarida saqlanib kelgan. Mil. av. 3-a.da mavjud bölgan ibtidoiy teatrlarda tabiat hodisalari va mehnat jarayonini tasvirlovçi tomoşalar körsatilgan. 14—15- a.larda xalq niqob teatri va qöğirçoq teatri vujudga keldi. Professional aktyor-kvandelar xalq teatrini rivojlantirişga kömaqlaşadilar. 19-a.da professional teatr taşkil topdi. Yaponiyada öqib kelgan K. talabalari 1921 y. «Drama san'ati uyuşmasi» truppasini tuzdilar. 1930 y. Pxenyanda «Maçxi», Teguda «Köça teatri», Kesonda «Ommaviy teatr» (1931), Masanda Drama san'ati jamiyati (1932), Pxenyanda «Kelajak teatri» (1932) va b. vujudga keldi.
Kinosi. K.da havaskorlar tomonidan 1921 y. Yun Ben Nam rahbarligida «Oy nuri ostidagi qasam» nomli birinçi film suratga olingan. 20-y.larning 2-yarmida xalqning oğir ahvolini aks ettiruvçi kinofilmlar («Sayoq», «Nim qoronği köça» va b.) körsatilgan. Milliy ilğor kinosan'atining rivojlanişida rej., ssenariyçi va aktyor Na Un Gyuning hissasi katta. U «Ariran» (1926), «Muhabbat izlab» (1928), «Egasiz parom» (1932) va b. filmlarda mustamlakaçilar zulmiga, ijtimoiy tengsizlikka qarşi kuraşni aks ettirgan. 40-y.larda K. kinematografiyasi Yaponiya nazorati ostida böldi, asosan, nemis, italyan va yapon filmlari namoyiş qilindi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОРЕЯ (корейсча Чосон — Тонгги тароват) — Шарқий Осиёдаги мамлакат. Асосан, Корея я. о. ва унинг материкка туташган қисмида ҳамда 3,5 мингга яқин оролда жойлашган. К.ни шаркдан Япон денгизи, ғарбдан Сариқ денгиз ўраб олган, жан.да Корея бўғози уни Япониядан ажратиб туради. Денгиз чегаралари 8,7 минг км. Шим.да Хитой ва Россия Федерацияси б-н чегарадош. Қуруқлик чегаралари 1,3 минг км. Майд. 219 минг 20 км2, аҳолиси 69,87 млн. киши (2001).
Ярим оролнинг шим. қисмида ва қисман материкда Корея Халқ Демократик Республикаси, ярим оролнинг жан. қисмида Корея Республикаси жойлашган.
Аҳолиси. К.— бир миллатли мамлакат; аҳолисининг 99% дан ортиғи корейслар. Диндорлари буддавийлик, конфуцийликка ва, қисман, христиан динига эътиқод қилади. Расмий тили — корейс тили.
Табиати. Шарқий қирғоғи тоғлик. Кемачилик учун энг қулай бухталари шим. қисмида. Табиий гаванлари жан. қирғоқда. Ғарбий соҳили, асосан, текислик, аммо кўп бўлакка бўлинган. К.нинг аксари қисми тоғлик. Шим.да Шим. Корея тоғлари (бал. 2744 м гача) ва катта ясси тоғлар, Корея я.о.нинг шарқида Шарқий Корея тоғлари, жан.да шу тоғларнинг жан.-ғарбий тармоқлари, 36° ш. к.дан жан.да эса Жан. Корея тоғлари бор. К. ҳудудининг 1/4 қисмини пасттекислик ва текисликлар ташқил этади. К., асосан, токембрий гранитлари, гнейслар ва метаморфик сланец қатламларидан иборат. К.да 100 га яқин темир руда кони, полиметалл конлари, вольфрам, хром, кобальт, никель, олтин ва кумуш рудаси конлари, бундан ташқари, графит, магнезит, тошкўмир каби норуда қазилма конлари ҳам бор.
Икдими — денгиз иқлими, шим. да ўзгарувчан, кўп қисмида мўътадил, жан.да субтропик. Энг иссиқ ой (авг.) нинг ўртача т-раси 22—26°, янв.ники — 21° дан +4° гача, тоғларда — 40° гача. Ўртача йиллик ёгин 700—1500 мм. Дарё кўп, аммо кичик, қор ва ёмғир сувларидан тўйинади. Асосий дарёлари: Амноккан, Туманган, Нактонган, Тэдонган ва Ханган. Йирик дарёларининг қуйи оқимидагина кема қатнайди. Қўнғир ўрмон тупроғи, кизил, сариқ, унумдор аллювиал тупроқлар учрайди. Ер юзасининг 70%дан кўпроғи ўрмон ва бутазорлар б-н қопланган. Тоғ этақларида шумтол, каштан, юқорироғида қорақарағай, қарағай, кедр ва б. ўсади. 300 м гача баланд жойларда доим яшил ўсимликлар бор. Ҳайвонлардан йўлбарс, қоплон, қора ва қўнғир айиқлар, буғу, паррандалардан эса тустовуқ, ўрдак ва б. яшайди. Балиқнинг 75 тури мавжуд.
Тарихи. Корея я. о.да одамлар сўнгги палеолит давридан яшайди. Мил. ав. 5— 4-а.ларда ташқил топган Чосон биринчи корейс давлатидир. Мил. ав. 109 й.да Хань давлати (Хитой) Чосонни босиб олди. Хитой босқинчиларига қарши кураш давомида (милоднинг бошларида) Когурё, Пэкче, Силла ва б. давлатлар пайдо бўлди. Мил. 313 й.да Когурё хитойларни батамом суриб чиқарди ва ҳар жиҳатдан ривожланган қудратли даштатга айланди.
Бу даврда деҳқончилик, металл қуйиш ва ишлаш, тўқимачилик, ҳунармандчилик, савдо-сотиқ ва ҳ.к. ривожланди. 9-а.да тарқоқлик даври бошланди. 935 й.да Корё (К. номи шундан) давлатининг асосчиси Ван Гон мамлакатни бирлаштирди. 10-а. охирларига келиб марказлашган давлат пайдо бўлди. 1231 й. мўғул қўшинлари К.га бостириб кирди ва Юань империясини тузди. 14- а. ўрталарида Корё унга бўйсунишдан бош тортди. 1359—62 й.ларда хитой истилочилари босқинини қайтарди. 1392 й. лашкарбоши Ли Сон Ге Корёга ван қилиб тайинланди, Ли сулоласи (1392—1910) га асос солинди. Корё давлати Чосон номини олди, пойтахти эса Кэгёндан Хансон (19-а. охиридан Сеул)га кўчирилди. 15-а. ўрталарида иқгисодий ва маданий жиҳатдан юксалди.
Япон ва манжур босқинчилари ҳужуми даврида (16-а. охири — 17- а. нинг 1-ярми) давлатнинг аҳволи оғирлашди. 1592—98 й.ларда Чосон халқи ўз озодлиги учун курашди ва япон босқинчиларини мамлакатдан қувиб чиқарди. Манжурларнинг 1627 ва 1636 й.лардаги босқинчилик урушлари натижасида мамлакат анча вайрон бўлди. 18- а. охиридан меҳнаткашларнинг ҳукмдор табақага қарши йирик қўзғолонлари бўлиб ўтди. 19-а. нинг 60-й.ларида халқ оммасининг эрксеварлик қарашларини ифода этган Тонхак диний мазҳаби вужудга келди. 60—70-й.ларда Япония К.ни асоратли Канхва шартномасини тузишга мажбур қилди. Сўнгра АҚШ, Буюк Британия, Германия, Россия, Франция ва б. давлатлар ҳам Корея б-н шундай битимлар тўзищди. 1904—05 й.лардаги рус-япон уруши даврида Япония К.ни босиб олиб, мамлакат устидан назорат ўрнатди. К. аҳолиси япон босқинчиларига қарши қаттиқ кураш олиб борди. Япон ҳукмронлиги жорий этилган давр (1910—45)да К. Япониянинг хом ашё макони ва бозорига айлантирилди, ниҳоят, К. Япония империяси таркибига қўшиб олинди.
1917 й.да иш ташлаш, талабаларнинг норозилик ҳаракатлари бўлиб ўтди. 1919 й. март — апр.даги умуммиллат қўзғолонида ишчилар, деҳқонлар ва маҳаллий савдо-саноат доиралари (жами 2 млн .дан ортиқ киши) фаол қатнашди. Бу воқеалардан чўчиган япон маъмурлари ўша йил авг.да «ўз-ўзини бошқариш тизими»ни жорий этиш ва б.дан иборат ислоҳот дастурини эълон қилди. Саноатнинг ўсиши ишчилар сафининг кенгайишига сабаб бўлди. 20-й.лардан касаба уюшмалари ва б. оммавий жамоат ташқилотлари вужудга кела бошлади. 1925—28 й.ларда ишчилар 349 марта иш ташлади ва кўпи уларнинг ғалабаси б-н тугади.
1929—33 й.лардаги жаҳон иқтисодий бўҳрони даврида деҳқонлар, майда ва ўрта тадбиркорларнинг аҳволи оғирлашди. 1930—32 й.ларда 517 марта ишчиларнинг иш ташлаши, 237 марта деҳқонлар қўзғолони, ўқувчи ёшларнинг намойишлари бўлиб утди. 2-жаҳон урушида К. халқи япон мустамлакачиларига қарши курашди. Бу урушда Япониянинг мағлубияти натижасида унинг К.даги ҳукмронлиги барҳам топди.
1945 й. авг.да К.нинг 38-параллелдан шим. қисми Совет Армияси томонидан озод қилинди. Шу йил сент. ойининг бошларида АҚШ қўшинлари К.нинг жан.ни ишғол қилди. Иттифоқчиларнинг қарорида 38-параллел Совет ва Америка қўшинлари ўртасидаги чегара чизиғи бўлиб қолиши белгиланган эди. 1945 й. дек.дасобиқ СССР, АҚШ ва Буюк Британия ташқи ишлар вазирларининг Москва кенгаши К.ни васийликка олиш ҳақида қарор қабул қилди (гоминданчилар ҳукмронлигидаги Хитой ҳам кейинчалик шу қарорга қўшилди). Кенгаш К.ни ягона демократик мустақил давлат сифатида қайта тиклашни назарда тўтиб, К.нинг муваққат марказий ҳукуматини тузиш фикрини билдирди. Аниқ тақлифларни тайёрлаш Совет ва Америка қўмондонлиги вакилларидан иборат қўшма комиссияга топширилди. Комиссия 1946—47 й.лар мобайнида ишлади, аммо кескин ихтилофлар сабабли ўз зиммасидаги вазифани бажара олмади.
1948 й. 15 авг.да Сеулда К. Республикаси (КР), 9 сент.да Пхеньянда К. Халқ Демократик Республикаси (КХДР) тузилганлиги расмий равишда эълон қилинди. 1948 й. сент.да Совет Иттифоқи КХДР Олий халқ мажлисининг мурожаатини қондириб, ўз қўшинларини унинг ҳудудидан олиб чиқиб кетди. АҚШ Жан. К.даги қўшинларини 1949 й. ўрталарида олиб кетди.
Мамлакатни бирлаштириш борасида КХДР б-н КР ўртасидаги кескин ўзаро қарама-қаршилик оқибатида иккала томоннинг айби б-н кўп марталаб қуролли тўқнашувлар бўлди. Бу можаролар 1949 й.нинг 2-ярмидан бошлаб, айниқса, шиддатли тус олди, натижада, 1950 й.да тўла миқёсли уруш ҳаракатлари бошланиб кетди. Ўша йили 25 июнда БМТ Хавфсизлик Кенгашида СССР вакили қатнашмаган пайтда КХДРни КРга қарши тажовўз қилишда айбловчи қарор қабул қилинди ва 2 кундан кейин БМТ га аъзо давлатларни КРга шошилинч ёрдам беришга чақирувчи яна бир қарор қабул этилди.
Халқаро кучлар томонидан КХДРга тахликали хавф туғилгач, Хитой халқ кўнгиллилари (салкам 1 млн. киши) Шим. Кореяга ёрдамга келди. Шиддатли жанглардан кейин 1951 й. ўрталарида иккала томон урушда ғалаба қозониш имкони йўклигини англаб, мудофаага ўтди ва музоқара бошлашга мажбур бўлди. 1953 й. 27 июлда К.да яраш тўғрисида битим имзоланди. КХДР б-н КР ўртасида 4 км кенгликда қуролсиз минтақа ўрнатилди.
Уч йиллик уруш мамлакатни абгор қилди, унинг иқтисодиётига катта путур етказди. Миллионлаб кишиларнинг оилалари бўлиниб кетди. Бу биродаркушлик уруши Шим. б-н Жан.нинг ажралишини янада кучайтирди.
1970-й.ларнинг бошларидан КХДР б-н КР ўзаро муносабатларни тартибга солиш йўлларини излаш ва мамлакатни қайта бирлаштиришга эришиш мақсадида мулоқот қилиб келди. 1991 й. сент.да иккала корейс давлати БМТга қабул этилди. Ўша йил дек.да КХДР б-н КР ўртасида ярашиш, ҳужум қилмаслик, ҳамкорлик ва мол айирбошлаш ҳақида битим, 1992 й. фев.да Корея я.о.нинг парчаланмаслиги тўғрисида Қўшма декларация имзоланди. Ниҳоят, 2000 й. июнида КР президенти КХДР га ташриф буюрди ва Шим. б-н Жан. ўртасида илиқ муносабатлар ва ҳамкорлик бошлашга қарор қилинди.
Фани ва илмий муассасалари. К. — қадимдан илм-фан юксак даражада ривожланган мамлакат. 6—7-а.лардаёқ астрономия ва метеорология кузатувлари олиб борилган, мураккаб иншоотлар қурилган. 632—647 й.ларда Ша-рқий Осиёда энг қад. расадхона минораси — Чхомсондэ барпо этилган. 718 й.да К.да соат кашф қилинган. 682 и. Силлада «Кукхак» давлат олий билим юрти очилган ва 717 й.дан тиббиёт, мат., 794 й. дан астрономия ўқитила бошлаган. 11—13-а. ларда чинни идишлар ва асбоблар и.ч. ривожланган. Шу даврда корейслар хитой ксилографиясини ўрганиб, шу усулда 6 минг жилддан иборат будда қонунини нашрдан чиқарди. 1234—41 й.ларда босмахоналарда металл ҳарфлар ишлатила бошлади.
15-а. ўрталаридан амалий фанлар ривожланди. К. олимлари «Деҳқончилик илми» номли асарда ўша давр агрономия билимлари ҳақида маълумот берганлар. Ян Сон Жи ва б.-Корёнинг тарихий геогр. харитасини тузишди (1451). 1445 й. тиббиёт энциклопедияси нашр этилди. 15—17-а. ларда табиий-илмий асарлар, жумладан, турли соҳа энциклопедиялари пайдо бўлди. 15—16-а.ларда ҳарбий техника соҳасида катта муваффақиятларга эришилди. Ли Сун Син қарбий кемалар, артиллерия қуроллари тузилишини такомиллаштирди. 19-а. да мат., астрономия ва терапияга оид илмий асарлар яратилди. К.да фалсафа, тарих, тилшунослик фанлари ҳам қад. анъаналарга эга. К.ни Япония босиб олганидан кейин илм-фан ривожи тўхтаб қолди.
Адабиёти милоднинг аввалида қад. К. фольклоридан ривожлана бошлаган. 19-а. охиригача бадиий асарлар корейс тилида ва ханмун — хитой адабий тилининг корейслаштирилган шаклида яратилган. Хитой иероглифи, кейинроқ корейс алифбосида ёзилган «Она-ватан қўшиқлари» (7—11-а.лар) К. адабиётининг қад. намунасидир, 11 — 14-а.ларда унинг давоми — «Коре қўшиқлари» яратилди. Шеъриятнинг вужудга келишида Чхве Чхи Вон (857) муҳим роль ўйнади. Ли Ин Но уни янада ривожлантирди. Бадиий наср аста-секин тарихий адабиётдан ажралиб чикди. Новелла жанрига Ким Си Сип (1435— 93) асос солди. 1487 й. Со Го Жон (1420—88) 130 китобдан иборат «Шарқ антологияси»ни тузди. Лим Же (1549— 87) сатирик қиссалар ёзди. 16—17-а.ларда табиат гўзалликларини мадҳ этувчи ва фалсафий шеърият равнак, топди. 17—19-а.ларда корейс тилида кўплаб қиссалар ёзилди, дастлабки романлар пайдо бўла бошлади, янги наср шаклланди. Дастлабки эркин шеърларни Чхве Нам Сон ва Ким Ок ёзди. Япония хукмронлиги даврида адабиётнинг тараққиёти вақтинча тўхтаб қолди; кўпгина ёзувчилар қатагонга учради. 1919 й. қўзғолони бостирилгандан кейин ҳар хил декадентлик йўналишлари кўпайди. Реалистик романлар пайдо бўлди (1934). Япон реакцияси кучайган даврда тарихий роман жанри оммалашди (30-й.ларнинг 2-ярми). Японияга қарши халқ лашкарлари учун жанговар инқилобий шеърлар, қўшикдар ва кичик пьесалар яратилди (1930-40).
Меъморлиги. Неолит давридан ярим ертўла қолдиклари, милод бошларидан сағаналар, дахмалар, 7-а.дан Кёнжу яқинидаги Чхомсондэ расадхонаси қолган. 8-а.дан шаҳарлар, шу жумладан, пойтахт — Кёнжу жадал қурила бошлади, ибодатхона мажмуалари, пагодалар (ғор шаклидаги Соккўрам ибодатхонаси, Пулгукс мажмуаси) барпо этилди. Коре давлати даврида мураккаб шаклли, нақшин пагода ва монастирлар қад кўтарди, дунёвий иншоотлар (ҳукмдорларнинг саройлари) бунёд этилди. Ли сулоласи замонларида қурилган муҳташам мажмуалар ёғоч ҳамда тош ўймакорлиги ва наққошлиги усулида безатилди. Диний иншоотлар ҳашамат б-н зийнатланди. Халқ эса тош, лой ва ёғочдан ясалган пастқам уйларда яшарди. Иморатларни жан.га, яъни офтобга қаратиб қуриш урф бўлди. Япония мустамлака ҳукмронлиги даври (1910—45) да Европа ва Япония меъморлиги руҳида иморатлар қурилди.
Тасвирий санъати. Корейслар қад. замонлардан рангтасвир б-н шуғуллана бошлаганлар. Неолит даврига мансуб сопол идишлар қолдиқлари топилган. Металл қуроллар ва гулли сопол идишлар мил. ав. 1-а.га тааллуқли. Милоднинг бошларида К.нинг бадиий маданияти анча ривожланиб, Япония санъатига таъсир ўтказди ва ўз навбатида Хитой санъати таъсиридан баҳраманд бўлди. 3—7-а. ларда дахмалар кўпинча ер ости иншооти тарзида қурилар, девор ва шифтларда афсоналар мазмунидаги базми жамшид, тантанали маросим саҳналари тасвирланарди. Амалий безак санъатида чавандозлар, уйчалар, ҳукмдорларнинг олтин тожлари ясалди. Ҳайкалтарошлик ривож топди. Тош ва металларни йўниб ишлаш, шойи тўқиш, тушь ва бўёқ б-н ранг-баранг расмлар солиш авж олди. Сопол ва чинни буюмлар кўплаб ишланди. Ли сулоласи даврида сарой ан-самбллари вужудга келди.
Ўзига хос рассомлик академияси — Тохвасо (14-а.) тасвирий санъатнинг ривожланишида катта роль ўйнаган. 15— 17-а.ларда йирик рассомлар, 18-а.да манзарачилар ва портретчилар пайдо бўлди. 19-а. охирига келиб, мойли бўёқ ишлатила бошлади. Чинни ва сопол буюмлар ишлаш такомиллашди. Санъатнинг барча соҳаларида 20-а.дан Ғарб услублари ва анъаналари таъсири кучайди.
Мусиқасининг лад тузилиши пентатониката асосланган. Мусиқа ижтимоий ҳаёт ва диний маросимларда муҳим роль ўйнаган. 3—9-а.ларда саройда хор ва чолғу ансамбллари концертлар берган, мусиқий томошалар кўрсатилган. 6-а.дан комўнго, тэгим, пхири, каягим сингари торли чолғу асбоблар кенг тарқалган. Қад. 60 турдаги чолгу асбобидан 45 тури ҳоз. гача янграб келаётир. Сон Хён ва б. корейс мусиқа энциклопедияси — «Мусиқашунослик асослари»ни туздилар (1493). Император сарой и ҳузурида хонанда ва созандалар, раққос ва раққосалардан иборат ансамбллар бўлган. 16-а.нинг 2-ярмидан бошлаб, урушлар ва босқинчиликлар таъсирида К. мусиқаси тушкунликка учради, фақат халқ қўшиқлари жанри ривожланди. 19-а.нинг 2-ярмида мусиқали драма жанри — чхангик ривожланиб, кейинчалик миллий опера пайдо бўлди. 20-а. бошларида К.га Европа мусиқаси кириб кела бошлади.
Театр томошаларининг унсурлари қад. маросим қўшиқлари ва ўйинларида сақланиб келган. Мил. ав. 3-а.да мавжуд бўлган ибтидоий театрларда табиат ҳодисалари ва меҳнат жараёнини тасвирловчи томошалар кўрсатилган. 14—15- а.ларда халқ ниқоб театри ва қўғирчоқ театри вужудга келди. Профессионал актёр-квандэлар халқ театрини ривожлантиришга кўмақлашадилар. 19-а.да профессионал театр ташкил топди. Японияда ўқиб келган К. талабалари 1921 й. «Драма санъати уюшмаси» труппасини туздилар. 1930 й. Пхеньянда «Мачхи», Тэгуда «Кўча театри», Кэсонда «Оммавий театр» (1931), Масанда Драма санъати жамияти (1932), Пхеньянда «Келажак театри» (1932) ва б. вужудга келди.
Киноси. К.да ҳаваскорлар томонидан 1921 й. Юн Бэн Нам раҳбарлигида «Ой нури остидаги қасам» номли биринчи фильм суратга олинган. 20-й.ларнинг 2-ярмида халқнинг оғир аҳволини акс эттирувчи кинофильмлар («Саёқ», «Ним қоронғи кўча» ва б.) кўрсатилган. Миллий илғор киносанъатининг ривожланишида реж., сценарийчи ва актёр На Ун Гюнинг ҳиссаси катта. У «Ариран» (1926), «Муҳаббат излаб» (1928), «Эгасиз паром» (1932) ва б. фильмларда мустамлакачилар зулмига, ижтимоий тенгсизликка қарши курашни акс эттирган. 40-й.ларда К. кинематографияси Япония назорати остида бўлди, асосан, немис, итальян ва япон фильмлари намойиш қилинди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.