Koreya Respublikasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 616–620-b. — ziyouz.com
Koreya Respublikasi KOREYA RESPUBLIKASI, KR (Taehan Minguk) — Uzoq Şarqda, Koreya ya. o.da, 38-paralleldan jan.da joylaşgan davlat. Mayd. 98,48 ming km2. Aholisi 47,904 mln. kişi (2001). Poytaxti — Seul ş. Ma'muriy jihatdan 9 viloyat (province) va viloyat maqomidagi 2 şahar (Seul va Pusan)ga böli-nadi. Rasmiy tili — koreys tili. Yi-rik şaharlari: Seul, Pusan, Kvanju, Inçxon, Teçjon, Ulsan.
Davlat tuzumi. KR — parlamentli respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1988 y. 25 fev.dan kuçga kirgan. Davlat boşliği — prezident. U aholi tomonidan umumiy töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Konstitutsiyaga binoan, prezident hokimiyati birmunça çeklangan. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — Millat majlisi. Ijroiya hokimiyatni prezident va boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tarixi. KR 1948 y.da e'lon qilingan. 40 y. mobaynida diktatorlik rejimi hukmronlik qildi. Avvaliga Li Sin Man (1960 y.da ağdarib taşlandi), söng Pak Çjon Xi (1979 y.da öldirildi) rejimi hukm surdi. 1980—87 y.larda Çon Du Xvan prezident lavozimida böldi. 1987 y.da ötkaşlgan referendum yangi konstitutsiyami tasdiqladi. 1988 y. 25 fev.da kuçga kirgan mazkur konstitutsiya köp bosqiçli saylov örniga töğri prezident saylovini joriy etdi, parlamentning huquqlarini kengaytirdi, prezidentning vakolatlarini çekladi, uning lavozimda böliş muddatini 7 y.dan 5 i.ga keltirdi, armiyaning siyosatda qatnaşmasligi xaqidagi nizomni konstitutsiyaga kiritdi, matbuot erkinligini mustahkamladi.
1992 y. dek.da ötkazilgan prezident saylovida Demokratik liberal partiya nomzodi Kim Yen Sam ğalaba qozondi. Uning şiori «barkarorlik şaroitidagi islohotlar» edi. Harbiylarning neça ön yillik hukmronligidan söng birinçi marta fuqaro siyosatçi oliy lavozimiga saylandi. Bu davrda liberal-demokratik islohotlar ötkazildi. Muxolifat faoliyati parlament doirasidan çetga çiqmasligi belgilab qöyildi. 1997 y. 18 dek.da bölib ötgan saylovda esa Kim De Jung, 2002 y. dek. da bölib ötgan saylovda Ro My Xen prezident etib saylandi. Milliy bayramlari: 15 avg. — K. ozodligi kuni (1945); 3 okt. — Davlatga asos solingan kun. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 29 yanv.da örnatgan.
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Yangi ming yillik demokratik partiyasi, 2000 y.da tuzilgan; Demokratik partiya, 1991 y.da taşqil etilgan; Yangi K. demokratik partiyasi, 1985 y.da asos solingan; Birlaşgan xalq partiyasi, 1992 y.da tuzilgan; Birlaşgan liberal demokratlar, 1995 y.da asos solingan; Demokratik xalq partiyasi, 2000 y.da tuzilgan; Buyuk mamlakat partiyasi, 1997 y.da asos solingan. K. kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1946 y.da tuzilgan, Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga kiradi.
Xöjaligi. KR — jöşqin rivojlanayotgan industrial-agrar mamlakat. Keyingi 30 y. mobaynida iktisodiy ösiş sur'ati jihatidan dunyoda oldingi örinlardan birini egallab keldi. Yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 34%. Milliy mahsulot hajmi aholi jon boşiga 1989 y.gi 4830 AQŞ dollaridan 1996 y.da 10 ming dollarga yetdi. Yuksak texnologiyalarga asoslangan hamda eksportga mahsulot tayyorlovçi tarmoqlar va oğir sanoat ildam rivojlandi. Foydali qazilmalar orasida toşkömir konlari juda katta ahamiyatga ega; temir, rux va mis rudalari, volfram, qalay, oltin, kumuş qazib olinadi. Şunga qaramay, zarur sanoat xom aşyosining köp qismi çet ellardan keltiriladi.
S a n o a t i . Işlab çiqaruvçi sanoat iqtisodiyotda yetakçi örinda. KR kemalar, yengil avtomobillar, elektronika va elektrotexnika, neft, pölat, töqimaçilik mahsulotlari i.ç. böyiça dunyoda oldingi örinlardan birida turadi. Pxoxan ş.da mamlakatdagi eng katta metallurgiya kti bor. Bundan taşqari, rangli metallurgiya, kimyo, yengil sanoat korxonalari mavjud. Seul, Inçxon, Tegu, Pusanda ip gazlama, Çxonju va Kvanjuda tabiiy şoyi gazlama, Ulsan va Pusanda kema i.ç. markazlari barpo etilgan. Köpdan-köp şoli okdaş, un tortiş, qand-şakar, soyani qayta işlaş, vinoçilik, tamaki, baliq mahsulotlarini qayta işlaş va ş.k. korxonalar bor. Televizor, radiopriyomnik, velosiped, mototsikl, avtomobil motori, elektrotexnika asbob-uskunalari i.ç. eng yangi texnika asosiga qurilgan. Qoğoz, yoğoçsozlik, binokorlik aşyolari sanoati, uy-rözğor asboblari işlab çiqaruvçi, hunarmandçilik korxonalari mavjud. Qudratli energetika bazasi vujudga keltirilgan (yiliga örtaça 119 mlrd. kVt-soat). Hosil qilinayotgan elektr energiyaning 50% AESlarga töğri keladi. Mamlakatda aerokosmik sanoatini rivojlantiriş dasturini amalga oşirişga kirişilgan. Biotexnologiya, gen injeneriyasi, lazer, kompozitsion materiallar yaratiş sohasidagi ilmiy-texnikaviy işlanmalar faol yölga qöyilgan. Barça sohalar gurkirab rivojlanişi tufayli KR korporatsiyalari tobora ğarbdagi yetakçi kompaniyalarning jiddiy raqobatçisiga aylanib borayotir.
Qişloq xöjaligi. Kişloq va örmon xöjaligida, baliqçilikda aholining salkam 18% şuğullanadi. Bu tarmoqlar yalpi içki mahsulotning 8% ni beradi. Q.x. mamlakat oziq-ovqat ehtiyojining 65% ni qondiradi. Yer maydonining 21%ga ekin ekiladi, şundan 50% suğoriladi. Köp joylarda yiliga 2—3 marta hosil olinadi. Dehqonçilikda şoli, arpa va buğdoy, şuningdek, makkajöxori, soya, kartoşka, batat, kanop, jenşen yetiştiriladi. Köp miqdordagi don çetdan keltiriladi. Çorvaçilik suyet rivojlangan, qoramol, çöçqa, parranda boqiladi, baliq va dengiz jonivorlari ovlanadi. Toğli joylarda yoğoç tayyorlanadi.
Transporti. T.y.lar uzunligi— 7 ming km, avtomobil yöllari öz. — 55 ming kmdan ziyod, dengiz savdo floti tonnaji 11,7 mln. t dedveyt. Dengiz portlari: Pusan, Ulsan, Inçxon, Masan, Pxoxan, Mokpxo, Yosu. Seul, Pusan, Teguda katta aeroportlar bor.
Taşqi savdosi iktisodiy jihatdan rivojlangan AQŞ, Yaponiya, Kanada va Yevropa Ittifoqi mamlakatlariga qaratilgan. Rossiya va MDHdagi boşqa mamlakatlar b-n ham iqtisodiy hamkorlikni yölga qöygan. Eksportida i.ç. sanoati mahsuloti ustun. Uning 95% ni tayyor maxsulotlar (kemalar, elektron tovarlar, televizorlar va b.) taşqil etadi. Mineral xom aşyo ham çiqaradi. Çetdan yoqilği, xom aşyo, oziq-ovqat, maşina va uskunalar, kimyo mahsulotlari oladi. Pul birligi — vona.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 6—11 yoşdagi bolalarning boşlanğiç ma'lumot olişi majburiy. Davlat öquv yurtlari b-n bir qatorda xususiy boşlanğiç va örta maktablar ham bor. Boşlanğiç maktabda majburiy ta'lim joriy etilgan bölib, öqiş muddati 6 y., örta maktabda 3 y., oşirilgan darajadagi örta maktabda 3 y. Magistraturani bitirganlarga ilmiy daraja beriladi. 500 dan köproq (şundan 400 tasi xususiy) oliy öquv yurti bölib, ularda 1 mln. 390 ming talaba öqiydi, yuzdan ortiq kollej va un-t mavjud, ulardan eng yiriklari: Seul davlat unti (1905), Yense, Kyonxi, Konguk, Kukmin, Koria, Xanguk, Xanyan kabi xususiy un-tlar. Texnologiya in-ti, Qon tekşiruv in-ti va b. ilmiy markazlar taşqil etilgan. 1958 y. tuzilgan Atom energiyasi boşqarmasi huzurida atom ener-giyasi va tibbiy radiatsiya in-tlari oçilgan. Seulda Milliy fanlar aka-demiyasi, Milliy san'at akademiyasi, bir qança i.t. in-tlari, Milliy kutubxona, Seul va Koreya un-tlarining kutubxonalari, Milliy muzey, Milliy ilmiy muzey va h.k.lar mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. KRda 700 ga yaqin kundalik gaz. naşr etiladi, ularning taxm. yarmisi Seulda çiqadi. Eng yiriklari: «Tona ilbo» («Şarqiy Osiyo gazetasi», 1920 y.dan), «Xanguk ilbo» («Koreys gazetasi», 1954 y.dan), «Çoson ilbo» («Koreya gazetasi», 1920 y.dan), «Kenxyan sinmun» («Keçki gazeta», 1946 y. dan), «Qoria gerald» («Koreya xabarçisi», 1953 y.dan), «Koria tayme» («Koreya vaqti», 1950 y.dan), «Seul sinmun» («Seul gazetasi», 1945 y.dan) va b. Renxap axborot agentligi 1980 y.da tuzilgan. «Qorian Brodkasting sistem» radioeşittiriş va telekörsatuv korporatsiyasi 1926 y.da taşqil etilgan. Yetakçi radiost-yalari: «Krisçian Brodkasting Sistem», «Kikton Brodkasting Sistem» va «Asia Brodkasting Sistem» (asosan, xorijiy Uzoq, Şarq mamlakatlariga möljallangan).
Adabiyoti. Yapon mustamlakaçilari mamlakatdan quvilgaç, köpgina yozuvçilar istiqbolga umid ruhi b-n suğorilgan asarlar yaratişdi. Li Xa Yun, Kim Gvan Sop va b.ning şe'rlarida istiqlol ğoyalari aks etdi. Katta avlod prozaçilari naturalizm va dekadentlik adabiyoti an'anasini davom ettirdi. 1954 y.dan prozaçilarning yoş avlodi yetişdi, bölar Ğarbda rasm bölgan «yangi tanqid» oqimi va antiromanizm nazariyasi ta'siriga juda ham berilgan. Köp asarlar uruş va yolğizlikka bağişlangan. Li Don Ji va Li Xyon Gi asarlarida mistitsizm hamda «şarq tafakkuri» öziga xosligi ğoyalari aks ettirilgan. 1960 y. örtalaridan uruş azoblari, insonning yolğizlik hissiyoti, umidsizlik ohanglari ustunlik kila boşladi. 70— 80-y.larda realistik ilğor an'analar kuçaydi, voqelikka tanqidiy munosabat rivojlandi (Kim Ji Xa şe'rlari), adabiyotda ilğor tamoyillar paydo böla boşladi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. 1950—80 y.larda jamoat binolari, asosan, Ğarbiy Yevropa me'morligi uslubida qurilgan (Seuldagi «Qoria eyr Layns» aviatsiya kompaniyasining binosi). Milliy me'morlik uslublari asosida zamonaviy konstruksiyalar b-n qurilgan binolar ham uçraydi. (Seul yaqinidagi «Uoker-Xill» oromgoh markazi). Turar joylarning aksariyati tipovoy loyihalar asosida quriladi.
KR tasviriy san'atida oqimlar köp. Rangtasvirçilardan Kim In Sin, Li Jun Sop va b. yevropaça realistik oqimga, Kim Xvan Gi, Nam Gvan kabi rassomlar, Kim Yon Xak, Çon San Bom singari haykaltaroşlar esa modern oqimiga taqlid qiladi. Kim Gi Çkan, Pak Ne Xen ijodida milliy uslub yevropaça uslubga hamohang tarzda na-moyon böladi. Amaliy tasviriy san'at an'analari asosida buyumlar tayyorlaş rivojlangan.
Musiqasi. Milliy musiqa san'ati ayrim vatanparvarlar harakati tufayligina saqlab qolindi. Xalq xonandalik san'atining pxansori deb atalgan turi KR da qayta tiklandi. Musiqali dramaga öxşaş bu turda aktyorlik, aşula va raqs uyğunlaşgan. 1945 y.da simfonik orkestr taşqil etilgan. Köpgina estrada ansambllari işlab turibdi. Seulda opera truppasi bölib, u çet el (asosan, Yevropa) spektakllarini qöyadi. Simfonik orkestrlar va ayrim un-tlar huzurida musiqa kollejlari bor. «Miljun», «Tonyan» drama teatrlari, kiçik-kiçik teatr truppalari mavjud. Ularga Ğarb zamonaviy san'atining ta'siri katta. Çonlar triosi, skripkaçi Kim Yon Uk, qöşiqçilar Xans Çxve, Ço Sumi va b. ijroçilarning nomi dunyoga maşhur.
Kinosi. 1946 y. KR kinematografiyasi vujudga keldi. 40-y.lar oxiridagi filmlar, asosan, Vatanni yapon bosqinçilaridan ozod qilişga bağişlandi («Mudhiş tun», «Ortikça odam»). Keyingi yillarda vatanni birlaştiriş kinematografiyaning asosiy mavzui bölib qoldi.
Özbekiston — KR munosabatlari. KR 1991 y. 30 dek.da Osiyo — Tinç okean mintaqasi davlatlari orasida birinçi bölib ÖzR mustaqilligini tan oldi. Özbekiston b-n KR örtasida 1992 y. yanv.da diplomatiya munosabatlari örnatilgandan keyin siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda keng hamkorlik aloqalari yölga qöyildi. Mamlakatimiz rahbari I. Karimovning 1992, 1995, 1999 y.larda KR ga va KR prezidentining 1994 y.da Özbekistonga rasmiy taşriflari çoğida imzolangan hujjatlar özaro hamkorlikning huquqiy poydevorini yaratdi. 1999 y.da özaro tovar aylanmasi hajmi salkam 526,8 mln. AKŞ dollariga yetdi. KR Özbekistondan paxta tolasi, ip gazlama, kalava ip, elektr asbob-uskuna, xom teri, ipak, kimyoviy öğit olib, Özbekistonga transport vositalari, elektr va mexaniq jihozlar, qora metall, kauçuk va rezina mahsulotlari, böyoqlar, turli xil jihoz va apparatlar, töqimaçilik mahsulotlari yuboradi.
Özbekistonda koreys sarmoyasi iştirokidagi 80 ga yaqin korxona bölib, ular transport, elektronika, telekommunikatsiya, aloqa, töqimaçilik kabi sohalarga mansub. «ÖzDEU avto», «ÖzDEUelektroniks», «Kabul-Özbek kompani LTD», «ÖzSamsöngelektroniks» kabi qöşma korxonalar şu jumlaga kiradi. Ular avtomobil, xalq iste'mol mollari, radio elektron maqsulotlar i.ç. b-n şuğullanadi. Töytepada va Toşkentning «Kökça» dahasida qurilgan töqimaçilik korxonalari mahsulotlari çetga eksport qilinayotir. Farğona va Namangan ş.larida ham şunday korxonalar barpo etiladi. Şuningdek, KRning 19 ta kompaniyasi ÖzR da öz vakolatxonasini oçgan. 1994 y.dan buyon iqtisodiy hamkorlik va savdo-sotiq masalalari böyiça Özbekiston-Koreya va Koreya-Özbekiston qöşma qömitasi işlab kelayotir. ÖzR Taşqi iqtisodiy faoliyat Milliy banki KR ning 10 ta banki b-n vakillik munosabatlari örnatgan. Koreya Xalqaro hamkorlik agentligi (KOICA) bir neça yillar davomida respublika vazirliklari va idoralari b-n faol aloqa qilayotir. Şu taşqilot yöli b-n özbek yigit-qizlari muntazam ravişda KR da malaka oşirayotir, Toşkent iktisodiyot un-tida va Moliya in-ti huzuridagi litseyda kompyuter sinflari taşqil etilgan. Özbekistondagi boşqa litsey va kollejlarni öquv asbob-uskunalari b-n jihozlaş loyihasi amalga oşirilayotir. KR Maorif vazirligining 1992 y. maydan beri işlayotgan Toşkentdagi koreys ta'lim markazida oliy öquv yurtlari muallimlari va talabalari uçun tanlov asosida malaka oşiriş yölga köyilgan. 1993 y. martda Toşkent şarqşunoslik in-tida koreyaşunoslik f-ti oçilgan. Özbekiston jahon tillari un-tida «Koreys tili markazi», Samarqand çet tillar in-tida «Koreys tili va madaniyati markazi» işlaydi. KRning Özbekistondagi elçixonasi bu markazlarni eng yangi adabiyot va video hamda audio kassetalar b-n jihozladi.
Ikki mamlakat örtasida madaniy aloqalar tobora kengayib borayotir. Özbek madaniyat va san'at arboblari KR da öz mahoratlarini namoyiş etiş, Özbekistonda koreys madaniyati haftaliklarini ötkaziş odat tusiga kirib krldi. 1998 va 1999 y.lardagi ana şunday xaftalik doirasida Toşkentda koreys kitoblari va fotosuratlari körgazmasi, koreys san'at arboblari va rassomlari körgazmasi uyuştirildi. Sport turlari va koreys an'anaviy öyinlari namoyiş etildi. Kinofilmlar körsatildi, nihoyat Alişer Navoiy nomidagi teatrda maşxur koreys aşula va raqs ansambllari katta tomoşa körsatişdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОРЕЯ РЕСПУБЛИКАСИ, КР (Taehan Minguk) — Узоқ Шарқда, Корея я. о.да, 38-параллелдан жан.да жойлашган давлат. Майд. 98,48 минг км2. Аҳолиси 47,904 млн. киши (2001). Пойтахти — Сеул ш. Маъмурий жиҳатдан 9 вилоят (province) ва вилоят мақомидаги 2 шаҳар (Сеул ва Пусан)га бўли-нади. Расмий тили — корейс тили. Йи-рик шаҳарлари: Сеул, Пусан, Кванжу, Инчхон, Тэчжон, Ульсан.
Давлат тузуми. КР — парламентли республика. Амалдаги конституцияси 1988 й. 25 фев.дан кучга кирган. Давлат бошлиғи — президент. У аҳоли томонидан умумий тўғри ва яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. Конституцияга биноан, президент ҳокимияти бирмунча чекланган. Қонун чиқарувчи ҳокимият — Миллат мажлиси. Ижроия ҳокимиятни президент ва бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Тарихи. КР 1948 й.да эълон қилинган. 40 й. мобайнида диктаторлик режими ҳукмронлик қилди. Аввалига Ли Син Ман (1960 й.да ағдариб ташланди), сўнг Пак Чжон Хи (1979 й.да ўлдирилди) режими ҳукм сурди. 1980—87 й.ларда Чон Ду Хван президент лавозимида бўлди. 1987 й.да ўткашлган референдум янги конституциями тасдиқлади. 1988 й. 25 фев.да кучга кирган мазкур конституция кўп босқичли сайлов ўрнига тўғри президент сайловини жорий этди, парламентнинг ҳуқуқларини кенгайтирди, президентнинг ваколатларини чеклади, унинг лавозимда бўлиш муддатини 7 й.дан 5 и.га келтирди, армиянинг сиёсатда қатнашмаслиги хақидаги низомни конституцияга киритди, матбуот эркинлигини мустаҳкамлади.
1992 й. дек.да ўтказилган президент сайловида Демократик либерал партия номзоди Ким Ен Сам ғалаба қозонди. Унинг шиори «баркарорлик шароитидаги ислоҳотлар» эди. Ҳарбийларнинг неча ўн йиллик ҳукмронлигидан сўнг биринчи марта фуқаро сиёсатчи олий лавозимига сайланди. Бу даврда либерал-демократик ислоҳотлар ўтказилди. Мухолифат фаолияти парламент доирасидан четга чиқмаслиги белгилаб қўйилди. 1997 й. 18 дек.да бўлиб ўтган сайловда эса Ким Дэ Жунг, 2002 й. дек. да бўлиб ўтган сайловда Ро My Хен президент этиб сайланди. Миллий байрамлари: 15 авг. — К. озодлиги куни (1945); 3 окт. — Давлатга асос солинган кун. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 29 янв.да ўрнатган.
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Янги минг йиллик демократик партияси, 2000 й.да тузилган; Демократик партия, 1991 й.да ташқил этилган; Янги К. демократик партияси, 1985 й.да асос солинган; Бирлашган халқ партияси, 1992 й.да тузилган; Бирлашган либерал демократлар, 1995 й.да асос солинган; Демократик халқ партияси, 2000 й.да тузилган; Буюк мамлакат партияси, 1997 й.да асос солинган. К. касаба уюшмалари федерацияси, 1946 й.да тузилган, Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерациясига киради.
Хўжалиги. КР — жўшқин ривожланаётган индустриал-аграр мамлакат. Кейинги 30 й. мобайнида иктисодий ўсиш суръати жиҳатидан дунёда олдинги ўринлардан бирини эгаллаб келди. Ялпи ички маҳсулотда саноат улуши 34%. Миллий маҳсулот ҳажми аҳоли жон бошига 1989 й.ги 4830 АҚШ долларидан 1996 й.да 10 минг долларга етди. Юксак технологияларга асосланган ҳамда экспортга маҳсулот тайёрловчи тармоқлар ва оғир саноат илдам ривожланди. Фойдали қазилмалар орасида тошкўмир конлари жуда катта аҳамиятга эга; темир, рух ва мис рудалари, вольфрам, қалай, олтин, кумуш қазиб олинади. Шунга қарамай, зарур саноат хом ашёсининг кўп қисми чет эллардан келтирилади.
С а н о а т и . Ишлаб чиқарувчи саноат иқтисодиётда етакчи ўринда. КР кемалар, енгил автомобиллар, электроника ва электротехника, нефть, пўлат, тўқимачилик маҳсулотлари и.ч. бўйича дунёда олдинги ўринлардан бирида туради. Пхохан ш.да мамлакатдаги энг катта металлургия кти бор. Бундан ташқари, рангли металлургия, кимё, енгил саноат корхоналари мавжуд. Сеул, Инчхон, Тэгу, Пусанда ип газлама, Чхонжу ва Кванжуда табиий шойи газлама, Ульсан ва Пусанда кема и.ч. марказлари барпо этилган. Кўпдан-кўп шоли окдаш, ун тортиш, қанд-шакар, сояни қайта ишлаш, виночилик, тамаки, балиқ маҳсулотларини қайта ишлаш ва ш.к. корхоналар бор. Телевизор, радиоприёмник, велосипед, мотоцикл, автомобиль мотори, электротехника асбоб-ускуналари и.ч. энг янги техника асосига қурилган. Қоғоз, ёғочсозлик, бинокорлик ашёлари саноати, уй-рўзғор асбоблари ишлаб чиқарувчи, ҳунармандчилик корхоналари мавжуд. Қудратли энергетика базаси вужудга келтирилган (йилига ўртача 119 млрд. кВт-соат). Ҳосил қилинаётган электр энергиянинг 50% АЭСларга тўғри келади. Мамлакатда аэрокосмик саноатини ривожлантириш дастурини амалга оширишга киришилган. Биотехнология, ген инженерияси, лазер, композицион материаллар яратиш соҳасидаги илмий-техникавий ишланмалар фаол йўлга қўйилган. Барча соҳалар гуркираб ривожланиши туфайли КР корпорациялари тобора ғарбдаги етакчи компанияларнинг жиддий рақобатчисига айланиб бораётир.
Қишлоқ хўжалиги. Кишлоқ ва ўрмон хўжалигида, балиқчиликда аҳолининг салкам 18% шуғулланади. Бу тармоқлар ялпи ички маҳсулотнинг 8% ни беради. Қ.х. мамлакат озиқ-овқат эҳтиёжининг 65% ни қондиради. Ер майдонининг 21%га экин экилади, шундан 50% суғорилади. Кўп жойларда йилига 2—3 марта ҳосил олинади. Деҳқончиликда шоли, арпа ва буғдой, шунингдек, маккажўхори, соя, картошка, батат, каноп, женьшень етиштирилади. Кўп миқдордаги дон четдан келтирилади. Чорвачилик сует ривожланган, қорамол, чўчқа, парранда боқилади, балиқ ва денгиз жониворлари овланади. Тоғли жойларда ёғоч тайёрланади.
Транспорти. Т.й.лар узунлиги— 7 минг км, автомобиль йўллари ўз. — 55 минг кмдан зиёд, денгиз савдо флоти тоннажи 11,7 млн. т дедвейт. Денгиз портлари: Пусан, Ульсан, Инчхон, Масан, Пхохан, Мокпхо, Йосу. Сеул, Пусан, Тэгуда катта аэропортлар бор.
Ташқи савдоси иктисодий жиҳатдан ривожланган АҚШ, Япония, Канада ва Европа Иттифоқи мамлакатларига қаратилган. Россия ва МДҲдаги бошқа мамлакатлар б-н ҳам иқтисодий ҳамкорликни йўлга қўйган. Экспортида и.ч. саноати маҳсулоти устун. Унинг 95% ни тайёр махсулотлар (кемалар, электрон товарлар, телевизорлар ва б.) ташқил этади. Минерал хом ашё ҳам чиқаради. Четдан ёқилғи, хом ашё, озиқ-овқат, машина ва ускуналар, кимё маҳсулотлари олади. Пул бирлиги — вона.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 6—11 ёшдаги болаларнинг бошланғич маълумот олиши мажбурий. Давлат ўқув юртлари б-н бир қаторда хусусий бошланғич ва ўрта мактаблар ҳам бор. Бошланғич мактабда мажбурий таълим жорий этилган бўлиб, ўқиш муддати 6 й., ўрта мактабда 3 й., оширилган даражадаги ўрта мактабда 3 й. Магистратурани битирганларга илмий даража берилади. 500 дан кўпроқ (шундан 400 таси хусусий) олий ўқув юрти бўлиб, уларда 1 млн. 390 минг талаба ўқийди, юздан ортиқ коллеж ва ун-т мавжуд, улардан энг йириклари: Сеул давлат унти (1905), Енсе, Кёнхи, Конгук, Кукмин, Кориа, Хангук, Ханьян каби хусусий ун-тлар. Технология ин-ти, Қон текширув ин-ти ва б. илмий марказлар ташқил этилган. 1958 й. тузилган Атом энергияси бошқармаси ҳузурида атом энер-гияси ва тиббий радиация ин-тлари очилган. Сеулда Миллий фанлар ака-демияси, Миллий санъат академияси, бир қанча и.т. ин-тлари, Миллий кутубхона, Сеул ва Корея ун-тларининг кутубхоналари, Миллий музей, Миллий илмий музей ва ҳ.к.лар мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. КРда 700 га яқин кундалик газ. нашр этилади, уларнинг тахм. ярмиси Сеулда чиқади. Энг йириклари: «Тона ильбо» («Шарқий Осиё газетаси», 1920 й.дан), «Хангук ильбо» («Корейс газетаси», 1954 й.дан), «Чосон ильбо» («Корея газетаси», 1920 й.дан), «Кенхян синмун» («Кечки газета», 1946 й. дан), «Қориа геральд» («Корея хабарчиси», 1953 й.дан), «Кориа тайме» («Корея вақти», 1950 й.дан), «Сеул синмун» («Сеул газетаси», 1945 й.дан) ва б. Ренхап ахборот агентлиги 1980 й.да тузилган. «Қориан Бродкастинг систем» радиоэшиттириш ва телекўрсатув корпорацияси 1926 й.да ташқил этилган. Етакчи радиост-ялари: «Крисчиан Бродкастинг Систем», «Киктон Бродкастинг Систем» ва «Асиа Бродкастинг Систем» (асосан, хорижий Узоқ, Шарқ мамлакатларига мўлжалланган).
Адабиёти. Япон мустамлакачилари мамлакатдан қувилгач, кўпгина ёзувчилар истиқболга умид руҳи б-н суғорилган асарлар яратишди. Ли Ха Юн, Ким Гван Соп ва б.нинг шеърларида истиқлол ғоялари акс этди. Катта авлод прозачилари натурализм ва декадентлик адабиёти анъанасини давом эттирди. 1954 й.дан прозачиларнинг ёш авлоди етишди, бўлар Ғарбда расм бўлган «янги танқид» оқими ва антироманизм назарияси таъсирига жуда ҳам берилган. Кўп асарлар уруш ва ёлғизликка бағишланган. Ли Дон Жи ва Ли Хён Ги асарларида мистицизм ҳамда «шарқ тафаккури» ўзига хослиги ғоялари акс эттирилган. 1960 й. ўрталаридан уруш азоблари, инсоннинг ёлғизлик ҳиссиёти, умидсизлик оҳанглари устунлик кила бошлади. 70— 80-й.ларда реалистик илғор анъаналар кучайди, воқеликка танқидий муносабат ривожланди (Ким Жи Ха шеърлари), адабиётда илғор тамойиллар пайдо бўла бошлади.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. 1950—80 й.ларда жамоат бинолари, асосан, Ғарбий Европа меъморлиги услубида қурилган (Сеулдаги «Қориа эйр Лайнс» авиация компаниясининг биноси). Миллий меъморлик услублари асосида замонавий конструкциялар б-н қурилган бинолар ҳам учрайди. (Сеул яқинидаги «Уокер-Хилл» оромгоҳ маркази). Турар жойларнинг аксарияти типовой лойиҳалар асосида қурилади.
КР тасвирий санъатида оқимлар кўп. Рангтасвирчилардан Ким Ин Син, Ли Жун Соп ва б. европача реалистик оқимга, Ким Хван Ги, Нам Гван каби рассомлар, Ким Ён Хак, Чон Сан Бом сингари ҳайкалтарошлар эса модерн оқимига тақлид қилади. Ким Ги Чкан, Пак Нэ Хен ижодида миллий услуб европача услубга ҳамоҳанг тарзда на-моён бўлади. Амалий тасвирий санъат анъаналари асосида буюмлар тайёрлаш ривожланган.
Мусиқаси. Миллий мусиқа санъати айрим ватанпарварлар ҳаракати туфайлигина сақлаб қолинди. Халқ хонандалик санъатининг пхансори деб аталган тури КР да қайта тикланди. Мусиқали драмага ўхшаш бу турда актёрлик, ашула ва рақс уйғунлашган. 1945 й.да симфоник оркестр ташқил этилган. Кўпгина эстрада ансамбллари ишлаб турибди. Сеулда опера труппаси бўлиб, у чет эл (асосан, Европа) спектаклларини қўяди. Симфоник оркестрлар ва айрим ун-тлар ҳузурида мусиқа коллежлари бор. «Милжун», «Тонъян» драма театрлари, кичик-кичик театр труппалари мавжуд. Уларга Ғарб замонавий санъатининг таъсири катта. Чонлар триоси, скрипкачи Ким Ён Ук, қўшиқчилар Ханс Чхве, Чо Суми ва б. ижрочиларнинг номи дунёга машҳур.
Киноси. 1946 й. КР кинематографияси вужудга келди. 40-й.лар охиридаги фильмлар, асосан, Ватанни япон босқинчиларидан озод қилишга бағишланди («Мудҳиш тун», «Ортикча одам»). Кейинги йилларда ватанни бирлаштириш кинематографиянинг асосий мавзуи бўлиб қолди.
Ўзбекистон — КР муносабатлари. КР 1991 й. 30 дек.да Осиё — Тинч океан минтақаси давлатлари орасида биринчи бўлиб ЎзР мустақиллигини тан олди. Ўзбекистон б-н КР ўртасида 1992 й. янв.да дипломатия муносабатлари ўрнатилгандан кейин сиёсий, иқтисодий ва маданий соҳаларда кенг ҳамкорлик алоқалари йўлга қўйилди. Мамлакатимиз раҳбари И. Каримовнинг 1992, 1995, 1999 й.ларда КР га ва КР президентининг 1994 й.да Ўзбекистонга расмий ташрифлари чоғида имзоланган ҳужжатлар ўзаро ҳамкорликнинг ҳуқуқий пойдеворини яратди. 1999 й.да ўзаро товар айланмаси ҳажми салкам 526,8 млн. АКШ долларига етди. КР Ўзбекистондан пахта толаси, ип газлама, калава ип, электр асбоб-ускуна, хом тери, ипак, кимёвий ўғит олиб, Ўзбекистонга транспорт воситалари, электр ва механиқ жиҳозлар, қора металл, каучук ва резина маҳсулотлари, бўёқлар, турли хил жиҳоз ва аппаратлар, тўқимачилик маҳсулотлари юборади.
Ўзбекистонда корейс сармояси иштирокидаги 80 га яқин корхона бўлиб, улар транспорт, электроника, телекоммуникация, алоқа, тўқимачилик каби соҳаларга мансуб. «ЎзДЭУ авто», «ЎзДЭУэлектроникс», «Кабул-Ўзбек компани ЛТД», «ЎзСамсўнгэлектроникс» каби қўшма корхоналар шу жумлага киради. Улар автомобиль, халқ истеъмол моллари, радио электрон мақсулотлар и.ч. б-н шуғулланади. Тўйтепада ва Тошкентнинг «Кўкча» даҳасида қурилган тўқимачилик корхоналари маҳсулотлари четга экспорт қилинаётир. Фарғона ва Наманган ш.ларида ҳам шундай корхоналар барпо этилади. Шунингдек, КРнинг 19 та компанияси ЎзР да ўз ваколатхонасини очган. 1994 й.дан буён иқтисодий ҳамкорлик ва савдо-сотиқ масалалари бўйича Ўзбекистон-Корея ва Корея-Ўзбекистон қўшма қўмитаси ишлаб келаётир. ЎзР Ташқи иқтисодий фаолият Миллий банки КР нинг 10 та банки б-н вакиллик муносабатлари ўрнатган. Корея Халқаро ҳамкорлик агентлиги (KOICA) бир неча йиллар давомида республика вазирликлари ва идоралари б-н фаол алоқа қилаётир. Шу ташқилот йўли б-н ўзбек йигит-қизлари мунтазам равишда КР да малака ошираётир, Тошкент иктисодиёт ун-тида ва Молия ин-ти ҳузуридаги лицейда компьютер синфлари ташқил этилган. Ўзбекистондаги бошқа лицей ва коллежларни ўқув асбоб-ускуналари б-н жиҳозлаш лойиҳаси амалга оширилаётир. КР Маориф вазирлигининг 1992 й. майдан бери ишлаётган Тошкентдаги корейс таълим марказида олий ўқув юртлари муаллимлари ва талабалари учун танлов асосида малака ошириш йўлга кўйилган. 1993 й. мартда Тошкент шарқшунослик ин-тида кореяшунослик ф-ти очилган. Ўзбекистон жаҳон тиллари ун-тида «Корейс тили маркази», Самарқанд чет тиллар ин-тида «Корейс тили ва маданияти маркази» ишлайди. КРнинг Ўзбекистондаги элчихонаси бу марказларни энг янги адабиёт ва видео ҳамда аудио кассеталар б-н жиҳозлади.
Икки мамлакат ўртасида маданий алоқалар тобора кенгайиб бораётир. Ўзбек маданият ва санъат арбоблари КР да ўз маҳоратларини намойиш этиш, Ўзбекистонда корейс маданияти ҳафталикларини ўтказиш одат тусига кириб крлди. 1998 ва 1999 й.лардаги ана шундай хафталик доирасида Тошкентда корейс китоблари ва фотосуратлари кўргазмаси, корейс санъат арбоблари ва рассомлари кўргазмаси уюштирилди. Спорт турлари ва корейс анъанавий ўйинлари намойиш этилди. Кинофильмлар кўрсатилди, ниҳоят Алишер Навоий номидаги театрда машхур корейс ашула ва рақс ансамбллари катта томоша кўрсатишди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.