Körgazma

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 875–878-b. — ziyouz.com

Körgazma — insonning moddiy va ma'naviy faoliyati sohalaridagi yutuqlarni ommaviy namoyiş etiş. Hoz. zamon K.lari maqsadlariga köra, savdo K.lari (asosan, tijorat maqsadida uyuştiriladi), ma'rifiy-tarğibiy (informatsion) K.lar (badiiy, ilmiy-texnika, sanoat, transport va b. sohalardagi yutuqlarni tarğib qiliş); davriyligiga köra, muntazam ötkaziluvçi (har yili, bir, ikki, uç yilda bir marta va h.k.), nomuntazam ötkaziluvçi (yubileylar, kongresslar, qurultoylar yoki biror boşqa munosabat b-n), doimiy işlaydigan K.lar; namoyiş etiladigan ekspovatlar mazmuniga k ö r a , iqtisodiyotning barça tarmoqlari, fan, texnika va madaniyat sohalaridagi yutuqlar va mahsulotlar namoyiş qilinadigan universal K., sanoat, q.x., san'at va b.ning bir yoki bir neça yondoş tarmoqlarini qamrab oluvçi ixtisoslaşgan K.lar; qatnaşçilari tarkibiga köra, jahon, xalqaro, milliy, mintaqaviy va b.ga bölinadi.

Dastlabki sodda şakldagi K.lar mil. av. 2—1-a.larda Bobil, Finikiya, Misr, Yunoniston, Rim kabi davlatlarda ayrim liniy xalq, bairamlarida ötkazilgan. Hoz. mazmundagi K. Yevropada 16-a. oxirida paydo böldi. Yirik korxona (manufaktura)larning vujudga kelişi b-n mahalliy savdo K.lari paydo böldi. Bunday K.lar Parij (1763 y.), Drezden (1765 y.), Berlin (1786 y.), Myunxen (1818 i.) va Mançesterda (1843) taşkil qilingan edi. Manufaktura tizimidan maşinalaşgan i. ç. tizimiga hamda umumilliy bozor muno-sabatlariga ötiş davrlarida K.larning ahamiyati, ayniqsa, katta böldi. Ularda texnika sohasidagi yangiliklar ham namoyiş etila boşladi. 18-a.ning 60-y.laridan boşlab yirik umummilliy savdo-sanoat K.lari vujudga keldi. Şunday K.lar London (1761, 1767), Myunxen (1788), Peterburg (1829) da uyuştiriddi. K.larda savdo bitimlari tuzilar, iqtisodiy aloqalar yölga qöyilar edi.

Umummilliy K.lar hoz. paytda ham öz ahamiyatini yöqotmagan va jahondagi köpgina mamlakatlarda muntazam ötkaziladi. Milliy K.lar çet ellarda mamlakatlar örtasida kelişuvga köra taşkil etiladi. Ayrim milliy K.lar savdo K.lari körinişida (mas, AQŞning London, Milan, Parij, Tokio va b. şaharlardagi savdo markazlari); namoyiş zallari körinişida taşkil etiladi.

19-a. 2-yarmidan boşlab xalqaro sanoat K.lari munosabati b-n maxsus pavilon va inşootlar qurila boşladi. Ularning özi ham K.lar ötkaziş jarayonida ekspovat vazifasini ötaydigan böldi (Londondagi Billur saroy, Parijdagi «Maşinalar galereyasi», 1889) va b. Keyinçalik pavilon, ekspovatlar joylaştirilgan maydonlar suv havzalari, favvora, gulzor, kökalamzoraştirilgan atrof muhit b-n uyğunlaşgan me'morlik majmuasiga aylantirildi. Xalqaro K.lar pavilonlari me'morligi har bir mamlakat ekspozitsiyasining ğoyaviy mazmunini oçişga xizmat qiladi.

Xalqaro savdo erkinligini tarğib etiş maqsadlarida birinçi xalqaro sanoat K.si (birinçi Umumjahon K.) Londonda 1851 y.dataşkil etildi. 1851 y.dan 1958 y.ga qadar mamlakatlarning iqtisodiyot, fan, texnika, madaniyat, san'at sohalaridagi yutuqlari namoyiş etilgan 36 universal jahon K.lari ötkazildi: Nyu-York (1853, 1939), Parij (1855, 1867, 1878, 1889, 1890, 1900, 1937), London (1862, 1886, 1908), Vena (1883), Filadelfiya (1876, 1926), Sidney (1879), Melburn (1880), Çikago (1893. 1933,1934), Bryussel (1897, 1910, 1935, 1958), Buffalo (1901), Glazgo (1901), Sent-Luis (1907), Lyej (1915), Gyoteborg (1923), Uembli (1924/ 25), Barselova (1926), Antverpen (1930), Port-o-Prens (1948).

1958 y.dan boşlab Umumjahon K.lari «EKSPO» nomini oldi. Bryusselda ötkazilgan «EKSPO—58»da 52 mamlakat qatnaşib, eng yangi markadagi avtomobillar, elektron uskunalar, avtomatik liniyalar maketlari, rangli televizorlar, xotira maşinasi kabi ixtirolar namoyiş etildi.

1970 y.da birinçi bor «EKSPO» K. Osiyoda — Osaka (Yaponiya) ş.da «Insoniyat uçun taraqqiyot va uyğunlik» şiori ostida ötkazildi. Unda 76 ta mamlakat qatnaşib, taşrif etuvçilar soni 64,2 mln. kişiga yetdi.

70-y.lardan ixtisoslaştirilgan «EKSPO»lar ham uyuştirila boşlandi. «EKSPO-74» Spokana ş.da (AQŞ) atrof muhit muammolariga, «EKSPO-75» Okivana ş.da (Yaponiya) Jahon okeani muammolariga bağişlandi. Oxirgi «EKSPO-2000» umumjahon K.si 2000 y. Gannoverda «Inson—Tabiat—Texnika» şiori ostida ötdi. Mazkur K.da 173 ta mamlakat, şu jumladan, Özbekiston Respublikasi ham qatnaşdi.

Fan va texnikaning yanada rivojlanişi, i. ç.ning kengayişi va ixtisoslaşib borişi şaroitida xalqaro ixtisoslaşgan savdo K.larining ahamiyati ham ortib bordi va ular 20-a. da umumtarmoq K.lari örnini egallay boşladi.

Hoz. xalqaro savdo K.ning köpçiligi ixtisoslaşgan K. hisoblanadi. Öz maqsadlari, iştirok şartlari va eksponentlarga beriladigan huquklariga köra, ular xalqaro yarmarkalarga yaqin turadi. Bunday K.lar turliça nomlanadi (mas, Fransiyada — salonlar va yarmarkalar; Italiyada — salonlar, K., yarmarkalar; GFRda yarmarkalar va K.,). Xalqaro savdo K.lari xalqaro savdoning rivojdanişiga yordam beradi.

Turkiston ölkasida taşkil etilgan K.larning ham öz tarixi bor. Bu ölkadagi dastlabki K.larda hunarmandçilik va dehqonçilik mahsulotlari namoyiş etilgan. Amir Temur davrida öziga xos savdo K.lari taşkil etilgan. Samarqandning Konigil maydonida 400 taça savdo paviloni (dökoni) bölib, ularda hunarmandlarning turli mahsulotlari, rözğor buyumlari, q.x. mahsulotlari sotilgan. Turkiston Rossiyaga qöşib olingaç, hunarmandçilik va dehqonçilik K.lari bir neça marta taşkil etilgan. Toşkent ş.da birinçi marta maxsus sanoat va q.x. körgazmasi 1870 y.ning yozida uyuştirilgan. Şu yili kosiblar san'ati b-n taniştiriş maqsadida Turkiston ölka manufaktura K.si oçildi. Toşkent q.x. va mahalliy sanoat K.si (1878), Turkiston ölka qunarmandlik va sanoat K.si (1886), Turkiston ölka q.x. va sanoat mahsulotlari K.si (1890) ayrim mahalliy yutuqlarni ommalaştiriş ma'lum darajada rol öynaydi. Samarqand (1893), Toşkent (1894) K.lari eksponatlari jihatdan universal bölgan. 1900 y.gi Samarqand K.si ipakçilik va asalariçilikka bağişlangan edi. Keyin ötkazilgan yirik K.larning söngisi 1909 y. 10 sent.dan 15 okt.gaça davom etgan Turkiston ölka K.si böldi. U Toşkent ş.ning hoz. Amir Temur xiyobonida taşkil qilinib, unda q.h. va mahalliy sanoat maqsulotlari namoyiş etildi, maxsus yöl körsatkiç bosib çiqarildi, «K. axborotnomasi» gaz. naşr qilindi (gaz.ning jami 17 ta soni çiqqan).

20-a.ning 20-y.laridan boşlab respublikada mahalliy K.lar ötkazildi. 1964 y. okt.da Toşkent ş.da 60 gektar maydonni egallagan, doimiy işlaydigan Özbekiston SSR xalq xöjaligi yutuqlari K.si oçildi. Özbekiston sobiq Ittifoq qatnaşgan Parij (1939), Nyu-York (1939), Bryussel (1958), Monreal (1967), Osaka (1970) ş.laridagi jahon K.larida Ittifoq tarkibidagi respublika sifatida qatnaşgan. Şunda ham Özbekistonda çiqarilgan tovarlar, mahsulotlar özbek xalqining an'anaviy kasbkorlari yuqori baho olgan.

Özbekiston mustaqillikka erişgaç, K.lar taşkil qilişga alohida e'tibor berila boşladi. Ularning eng yiriklari «Özekspomarkaz» (Respublika savdo-körgazma markazi), Rassomlar uyuşmasiga qaraşli «Hamar» K.lar zali, «Özkörgazmasavdo» (Respublika yarmarka savdosi markazi) hisoblanadi. Özbekistonning boş K.si — «Özekspomarkaz» Özbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining qaroriga binoan, sobiq Özbekiston SSR xalq xöjaligigi yutuqlari körgazmasi asosida 1992 y.da taşkil etildi (yana q. Qişloq xöjaligi körgazmalari).

Ad.: Çabrov G.I., Turkestan va vserossiyskom i vsemirnix vistavkax (1867— 1914 gg.), [Trudi SAGU], T., 1958; Osnovi vistavoçnogo dela, M., 1980.

Baxtiyor Ermatov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЎРГАЗМА — инсоннинг моддий ва маънавий фаолияти соҳаларидаги ютуқларни оммавий намойиш этиш. Ҳоз. замон К.лари мақсадларига кўра, савдо К.лари (асосан, тижорат мақсадида уюштирилади), маърифий-тарғибий (информацион) К.лар (бадиий, илмий-техника, саноат, транспорт ва б. соҳалардаги ютуқларни тарғиб қилиш); даврийлигига кўра, мунтазам ўтказилувчи (ҳар йили, бир, икки, уч йилда бир марта ва ҳ.к.), номунтазам ўтказилувчи (юбилейлар, конгресслар, қурултойлар ёки бирор бошқа муносабат б-н), доимий ишлайдиган К.лар; намойиш этиладиган эксповатлар мазмунига к ў р а , иқтисодиётнинг барча тармоқлари, фан, техника ва маданият соҳаларидаги ютуқлар ва маҳсулотлар намойиш қилинадиган универсал К., саноат, қ.х., санъат ва б.нинг бир ёки бир неча ёндош тармоқларини қамраб олувчи ихтисослашган К.лар; қатнашчилари таркибига кўра, жаҳон, халқаро, миллий, минтақавий ва б.га бўлинади.

Дастлабки содда шаклдаги К.лар мил. ав. 2—1-а.ларда Бобил, Финикия, Миср, Юнонистон, Рим каби давлатларда айрим линий халқ, баирамларида ўтказилган. Ҳоз. мазмундаги К. Европада 16-а. охирида пайдо бўлди. Йирик корхона (мануфактура)ларнинг вужудга келиши б-н маҳаллий савдо К.лари пайдо бўлди. Бундай К.лар Париж (1763 й.), Дрезден (1765 й.), Берлин (1786 й.), Мюнхен (1818 и.) ва Манчестерда (1843) ташкил қилинган эди. Мануфактура тизимидан машиналашган и. ч. тизимига ҳамда умумиллий бозор муно-сабатларига ўтиш даврларида К.ларнинг аҳамияти, айниқса, катта бўлди. Уларда техника соҳасидаги янгиликлар ҳам намойиш этила бошлади. 18-а.нинг 60-й.ларидан бошлаб йирик умуммиллий савдо-саноат К.лари вужудга келди. Шундай К.лар Лондон (1761, 1767), Мюнхен (1788), Петербург (1829) да уюштиридди. К.ларда савдо битимлари тузилар, иқтисодий алоқалар йўлга қўйилар эди.

Умуммиллий К.лар ҳоз. пайтда ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаган ва жаҳондаги кўпгина мамлакатларда мунтазам ўтказилади. Миллий К.лар чет элларда мамлакатлар ўртасида келишувга кўра ташкил этилади. Айрим миллий К.лар савдо К.лари кўринишида (мас, АҚШнинг Лондон, Милан, Париж, Токио ва б. шаҳарлардаги савдо марказлари); намойиш заллари кўринишида ташкил этилади.

19-а. 2-ярмидан бошлаб халқаро саноат К.лари муносабати б-н махсус павильон ва иншоотлар қурила бошлади. Уларнинг ўзи ҳам К.лар ўтказиш жараёнида эксповат вазифасини ўтайдиган бўлди (Лондондаги Биллур сарой, Париждаги «Машиналар галереяси», 1889) ва б. Кейинчалик павильон, эксповатлар жойлаштирилган майдонлар сув ҳавзалари, фаввора, гулзор, кўкаламзораштирилган атроф муҳит б-н уйғунлашган меъморлик мажмуасига айлантирилди. Халқаро К.лар павильонлари меъморлиги ҳар бир мамлакат экспозициясининг ғоявий мазмунини очишга хизмат қилади.

Халқаро савдо эркинлигини тарғиб этиш мақсадларида биринчи халқаро саноат К.си (биринчи Умумжаҳон К.) Лондонда 1851 й.даташкил этилди. 1851 й.дан 1958 й.га қадар мамлакатларнинг иқтисодиёт, фан, техника, маданият, санъат соҳаларидаги ютуқлари намойиш этилган 36 универсал жаҳон К.лари ўтказилди: Нью-Йорк (1853, 1939), Париж (1855, 1867, 1878, 1889, 1890, 1900, 1937), Лондон (1862, 1886, 1908), Вена (1883), Филадельфия (1876, 1926), Сидней (1879), Мельбурн (1880), Чикаго (1893. 1933,1934), Брюссель (1897, 1910, 1935, 1958), Буффало (1901), Глазго (1901), Сент-Луис (1907), Льеж (1915), Гётеборг (1923), Уэмбли (1924/ 25), Барселова (1926), Антверпен (1930), Порт-о-Пренс (1948).

1958 й.дан бошлаб Умумжаҳон К.лари «ЭКСПО» номини олди. Брюсселда ўтказилган «ЭКСПО—58»да 52 мамлакат қатнашиб, энг янги маркадаги автомобиллар, электрон ускуналар, автоматик линиялар макетлари, рангли телевизорлар, хотира машинаси каби ихтиролар намойиш этилди.

1970 й.да биринчи бор «ЭКСПО» К. Осиёда — Осака (Япония) ш.да «Инсоният учун тараққиёт ва уйғунлик» шиори остида ўтказилди. Унда 76 та мамлакат қатнашиб, ташриф этувчилар сони 64,2 млн. кишига етди.

70-й.лардан ихтисослаштирилган «ЭКСПО»лар ҳам уюштирила бошланди. «ЭКСПО-74» Спокана ш.да (АҚШ) атроф муҳит муаммоларига, «ЭКСПО-75» Окивана ш.да (Япония) Жаҳон океани муаммоларига бағишланди. Охирги «ЭКСПО-2000» умумжаҳон К.си 2000 й. Ганноверда «Инсон—Табиат—Техника» шиори остида ўтди. Мазкур К.да 173 та мамлакат, шу жумладан, Ўзбекистон Республикаси ҳам қатнашди.

Фан ва техниканинг янада ривожланиши, и. ч.нинг кенгайиши ва ихтисослашиб бориши шароитида халқаро ихтисослашган савдо К.ларининг аҳамияти ҳам ортиб борди ва улар 20-а. да умумтармоқ К.лари ўрнини эгаллай бошлади.

Ҳоз. халқаро савдо К.нинг кўпчилиги ихтисослашган К. ҳисобланади. Ўз мақсадлари, иштирок шартлари ва экспонентларга бериладиган ҳуқукларига кўра, улар халқаро ярмаркаларга яқин туради. Бундай К.лар турлича номланади (мас, Францияда — салонлар ва ярмаркалар; Италияда — салонлар, К., ярмаркалар; ГФРда ярмаркалар ва К.,). Халқаро савдо К.лари халқаро савдонинг ривожданишига ёрдам беради.

Туркистон ўлкасида ташкил этилган К.ларнинг ҳам ўз тарихи бор. Бу ўлкадаги дастлабки К.ларда ҳунармандчилик ва деҳқончилик маҳсулотлари намойиш этилган. Амир Темур даврида ўзига хос савдо К.лари ташкил этилган. Самарқанднинг Конигил майдонида 400 тача савдо павильони (дўкони) бўлиб, уларда ҳунармандларнинг турли маҳсулотлари, рўзғор буюмлари, қ.х. маҳсулотлари сотилган. Туркистон Россияга қўшиб олингач, ҳунармандчилик ва деҳқончилик К.лари бир неча марта ташкил этилган. Тошкент ш.да биринчи марта махсус саноат ва қ.х. кўргазмаси 1870 й.нинг ёзида уюштирилган. Шу йили косиблар санъати б-н таништириш мақсадида Туркистон ўлка мануфактура К.си очилди. Тошкент қ.х. ва маҳаллий саноат К.си (1878), Туркистон ўлка қунармандлик ва саноат К.си (1886), Туркистон ўлка қ.х. ва саноат маҳсулотлари К.си (1890) айрим маҳаллий ютуқларни оммалаштириш маълум даражада роль ўйнайди. Самарқанд (1893), Тошкент (1894) К.лари экспонатлари жиҳатдан универсал бўлган. 1900 й.ги Самарқанд К.си ипакчилик ва асаларичиликка бағишланган эди. Кейин ўтказилган йирик К.ларнинг сўнгиси 1909 й. 10 сент.дан 15 окт.гача давом этган Туркистон ўлка К.си бўлди. У Тошкент ш.нинг ҳоз. Амир Темур хиёбонида ташкил қилиниб, унда қ.ҳ. ва маҳаллий саноат мақсулотлари намойиш этилди, махсус йўл кўрсаткич босиб чиқарилди, «К. ахборотномаси» газ. нашр қилинди (газ.нинг жами 17 та сони чиққан).

20-а.нинг 20-й.ларидан бошлаб республикада маҳаллий К.лар ўтказилди. 1964 й. окт.да Тошкент ш.да 60 гектар майдонни эгаллаган, доимий ишлайдиган Ўзбекистон ССР халқ хўжалиги ютуқлари К.си очилди. Ўзбекистон собиқ Иттифоқ қатнашган Париж (1939), Нью-Йорк (1939), Брюссель (1958), Монреаль (1967), Осака (1970) ш.ларидаги жаҳон К.ларида Иттифоқ таркибидаги республика сифатида қатнашган. Шунда ҳам Ўзбекистонда чиқарилган товарлар, маҳсулотлар ўзбек халқининг анъанавий касбкорлари юқори баҳо олган.

Ўзбекистон мустақилликка эришгач, К.лар ташкил қилишга алоҳида эътибор берила бошлади. Уларнинг энг йириклари «Ўзэкспомарказ» (Республика савдо-кўргазма маркази), Рассомлар уюшмасига қарашли «Ҳамар» К.лар зали, «Ўзкўргазмасавдо» (Республика ярмарка савдоси маркази) ҳисобланади. Ўзбекистоннинг бош К.си — «Ўзэкспомарказ» Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг қарорига биноан, собиқ Ўзбекистон ССР халқ хўжалигиги ютуқлари кўргазмаси асосида 1992 й.да ташкил этилди (яна қ. Қишлоқ хўжалиги кўргазмалари).

Ад.: Чабров Г.И., Туркестан ва всероссийском и всемирных выставках (1867— 1914 гг.), [Труды САГУ], Т., 1958; Основы выставочного дела, М., 1980.

Бахтиёр Эрматов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.