Koriolis kuçi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 623-b. — ziyouz.com
Koriolis kuçi — biron sistemaga nisbatan harakat qilayotgan jismga şu sistema aylanma harakati körsatadigan ta'sirga asoslangan inersiya kuçi. T.T.Koriolis nomiga qöyilgan. Aylanayotgan sanoq sistemasi (Yer) da harakatlanayotgan jism K. k. ta'sirida öz nisbiy tezligi v ga va sistemaning burçak tezligi p ga tik yönalgan tomonga oğadi yoki bu kuç şunday oğişga qarşilik körsatayotgan jismga ta'sir qiladi. K. k. jism massasining koriolis tezlanişiga köpaytmasiga teng va şu tezlaniş yönalişiga qarama-qarşi yönalgan: /1 = ~m»t , bunda t —jism massasi, a =2[y5,b] —Koriolis tezlanişi.
Sutka davomida aylanayotgan Yerga yuqoridan erkin töşayotgan jismlarning şarq tomonga oğişi, Yer sirtida harakatlanayotgan jismlar Yerning Şim. yarim şarida şu jismlarning harakatiga nisbatan öngga, Jan. yarim şarida esa çapga oğişi K. k. tufayli-dir. Yer sekin aylanganligi tufayli, bu oğişlar juda kiçik böladi. Juda katta tezlikdagi jism harakatlarida (mas, raketa va artilleriya snaryadlarining uçişida) yoki jism harakati juda uzoq vaqt davom etganda (mas, Yerning Şim. yarim şaridagi daryolar suvining öng qirğoqni yuvişi, Jan. yarim şarida esa çap qiğoqni yuvişi) bu oğişlar sezilarli böladi (bunda Yer aylanma harakatdagi «jism», daryo suvi — Yerga nisbatan harakatlanayotgan «jism»). K. k. texnika (ayniqsa, kosmonavtika), meteorologiya, ballistikada hisobga olinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОРИОЛИС КУЧИ — бирон системага нисбатан ҳаракат қилаётган жисмга шу система айланма ҳаракати кўрсатадиган таъсирга асосланган инерция кучи. Т.Т.Кориолис номига қўйилган. Айланаётган саноқ системаси (Ер) да ҳаракатланаётган жисм К. к. таъсирида ўз нисбий тезлиги v га ва системанинг бурчак тезлиги п га тик йўналган томонга оғади ёки бу куч шундай оғишга қаршилик кўрсатаётган жисмга таъсир қилади. К. к. жисм массасининг кориолис тезланишига кўпайтмасига тенг ва шу тезланиш йўналишига қарама-қарши йўналган: /1 = ~m»t , бунда т —жисм массаси, а =2[й5,б] —Кориолис тезланиши.
Сутка давомида айланаётган Ерга юқоридан эркин тўшаётган жисмларнинг шарқ томонга оғиши, Ер сиртида ҳаракатланаётган жисмлар Ернинг Шим. ярим шарида шу жисмларнинг ҳаракатига нисбатан ўнгга, Жан. ярим шарида эса чапга оғиши К. к. туфайли-дир. Ер секин айланганлиги туфайли, бу оғишлар жуда кичик бўлади. Жуда катта тезликдаги жисм ҳаракатларида (мас, ракета ва артиллерия снарядларининг учишида) ёки жисм ҳаракати жуда узоқ вақт давом этганда (мас, Ернинг Шим. ярим шаридаги дарёлар сувининг ўнг қирғоқни ювиши, Жан. ярим шарида эса чап қиғоқни ювиши) бу оғишлар сезиларли бўлади (бунда Ер айланма ҳаракатдаги «жисм», дарё суви — Ерга нисбатан ҳаракатланаётган «жисм»). К. к. техника (айниқса, космонавтика), метеорология, баллистикада ҳисобга олинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.